ده‌سه‌ڵات

به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ی شه‌ڕ

2011-11-07T10:59:00.000-08:00

به‌ره‌نگابونه‌وه‌ی شه‌ڕ

07.11.2011

له‌ جیهانی شه‌ڕدا، ڕۆژی هه‌زاران شه‌ڕ له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات و پێگه‌ی زیاتر و نفوزی زیاتر، ڕوده‌دات، به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچیان له‌ هیچیان باشتر بن. هه‌موو ئه‌و شه‌ڕانه‌ی له‌ جیهاندا ڕوده‌ده‌ن، له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات و نفوزی زیاتره‌، یاخود به‌رگرتنه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتێکی ده‌ره‌کی که‌ خۆی به‌ گه‌وره‌تر ده‌زانێت و ئه‌و مافه‌ به‌ خۆی ده‌دات سه‌ر به‌ ده‌سه‌ڵاتێکی بچوکتر دانه‌وێنێت.

ئه‌ی داخۆ شه‌ڕی ڕزگاریخوازی گه‌لانی ژێرده‌سته‌ چۆن له‌و هاوکێشه‌یه‌دا جێگه‌ی ده‌بێته‌وه‌؟ یاخود پرسیاره‌که‌ به‌ دیوێکی تردا بکه‌ین و بڵێین، ئه‌و میلله‌تانه‌ی شه‌ڕی ڕزگاریخوازیان کرد و سه‌رکه‌وتن، چ جۆره‌ ده‌سه‌ڵاتێکیان پێکهێنا؟ ئایا له‌ حه‌قیقه‌تدا هیچ میلله‌تێک هه‌یه‌ ڕزگاری بوبێت، به‌ میلله‌تانی وڵاته‌ ئیمپریالیسته‌کانیشه‌وه‌؟ بێگومان نه‌خێر، هیچ میلله‌تێک، به‌ڵام که‌ کۆمه‌ڵێک میلله‌ت له‌ کۆمه‌ڵێکی تر باشتر ده‌ژین، مانای ئه‌وه‌ نیه‌ له‌ ڕوناکیدا، یاخود له‌ "خێر"دا ده‌ژین، به‌ڵکو ئه‌وانیش له‌ هه‌مان تاریکیدا ژیان به‌سه‌رده‌به‌ن، بگره‌ له‌ زۆر حاڵه‌تدا، زۆر تاریکتره، چونکه‌ به‌ وشیارییه‌وه‌ له‌و تاریکیه‌دان، یاخود به‌ وشیاری هه‌ڵیانبژاردوه‌.

لێره‌وه‌ ده‌بێت به‌ ناچاری بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ ئه‌و دابه‌شبوونه‌ جیهانییه‌ی ئه‌مڕۆ، که‌ به‌شێکی بچوکی دانیشتوانی جیهان له‌ژێر سایه‌ی فه‌ڕمانڕه‌وایه‌تیه‌کی چه‌قبه‌ستوی سه‌رمایه‌داری خۆرئاوادا، سێ به‌شه‌که‌ی تری جیهانی له‌ هه‌ژاریدا هێشتۆته‌وه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی ده‌رفه‌تی "ده‌وڵه‌مه‌ند"بوونیان له‌ ئاسۆوه‌ دیار بێت، خۆرئاوا نه‌ک به‌ مه‌فهومه‌ جوگرافیاییه‌که‌ی، به‌ڵکو به‌ مه‌فهومه‌ مه‌جازییه‌که‌ی که‌ وڵاته‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌کانی جیهان ده‌گرێته‌وه‌.

ده‌سه‌ڵاتی هه‌ره‌می، له‌سه‌ره‌وه‌ بۆ خواره‌وه‌ و ئه‌وه‌ی له‌ هه‌مووان به‌هێزتر و ده‌وڵه‌مه‌ندتره‌، مافی بڕیاردان و ئاڕاسته‌کردنی مێژوویی له‌ژێرده‌ستدایه‌، ئه‌و هه‌ڵه‌ مێژووییه‌ی که‌ هه‌تا ئه‌مڕۆ به‌رده‌وامه‌ و جه‌نگه‌کان له‌ دنیای شه‌ڕدا له‌سه‌ر پله‌ و پایه‌ی پێگه‌ی به‌رزونزمی ئه‌و هه‌ره‌می ده‌سه‌ڵاته‌یه‌. پلانی یه‌کجیهانی و به‌جیهانیکردنی ده‌سه‌ڵات، له‌دابه‌شکردنه‌وه‌ و داڕشتنه‌وه‌ی ئه‌و هه‌ره‌می ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، سه‌رچاوه‌ی وه‌رگرتووه‌ و ئه‌وه‌ش یه‌که‌م جار نیه‌ له‌ مێژوودا هه‌وڵی له‌و چه‌شنه‌ ده‌درێت. له‌ مێژوویی کۆندا ڕۆمه‌کان و له‌سه‌رده‌می نوێتردا، ئیمپریالیستی به‌ریتانییه‌کان و له‌سه‌رده‌می ئێستاشدا، سه‌ره‌تا ئه‌مریکا و دوابه‌دواش خۆرئاوا به‌گشتی.

مرۆڤایه‌تی هیچ شێوازێکی تری ده‌سه‌ڵاتی به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینیوه‌، هه‌ربۆیه‌ به‌ سروشتی وه‌رگیراوه‌ و هه‌موو که‌س واتێگه‌یه‌نراوه‌ که‌ ده‌بێت ده‌سه‌ڵات له‌سه‌ره‌وه‌ دابه‌زێته‌ خواره‌وه‌ و ده‌بێت هه‌ره‌می بێت.

داڕوخانی مه‌فهومی هه‌ره‌می ده‌سه‌ڵات له‌هه‌ر یه‌کێکماندا، سه‌ره‌تای داڕوخانی واقیعی هه‌ره‌می ده‌سه‌لاته‌. که‌س هه‌یه‌ بڕوا به‌وه‌ نه‌هێنێت که‌ ئه‌گه‌ر له‌سه‌دا نه‌وه‌دی خه‌ڵک بڕژێنه‌ سه‌ر شه‌قامه‌کان، هیچ ده‌سه‌ڵاتێک نیه‌ بتوانێت خۆی پێڕابگیردرێت و هه‌ره‌س نه‌هێنێت؟، ئه‌گه‌ر ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ به‌هێزترین ده‌سه‌ڵاتی جیهانیش بێت؟

به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی شه‌ڕ، نه‌ک هه‌ر به‌ شه‌ڕ ناکرێت، به‌ڵکو شه‌ڕ ته‌نها شه‌ڕ تۆخده‌کاته‌و و شه‌ڕی زیاتر به‌رهه‌مده‌هێنێت. شه‌ڕ/ تاریکی یه‌ک ده‌رمانی هه‌یه‌ ئه‌ویش خێر/ ڕوناکییه‌.

ئه‌و کاته‌ی مۆمێک داده‌گیرسێت، تاریکی خۆی پاشه‌کشه‌ ده‌کات، ڕوناکی مۆمه‌که‌ شه‌ڕ له‌گه‌ڵ تاریکیدا ناکات، به‌ڵکو ئه‌وه‌ تاریکییه‌ به‌رگه‌ی ڕوناکی ناگرێت، هه‌میشه‌ ڕوناکی ده‌توانێت له‌ تاریکیدا جێگه‌ی خۆی بکاته‌وه‌، به‌ڵام هه‌رگیز تاریکی ناتوانێت پنتێک له‌ ڕوناکی داگیربکات، یاخود جێگه‌ی خۆی تیا بکاته‌وه‌.

مرۆڤ ده‌بێت له‌وه‌ تێبگات که‌ که‌س نایه‌ت ڕزگاری بکات، چ له‌ده‌ره‌وه‌ و چ له‌ ناوه‌وه‌، چ له‌سه‌ر ئه‌م زه‌وییه‌وه‌، چ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م زه‌وییه‌وه‌. ڕزگاربوونی مرۆڤ ته‌نها له‌ده‌ست خۆیدایه‌، ئه‌وی ڕۆژێ زوتر تیده‌گات، ڕۆژێ زوتر ڕزگاری ده‌بێت، هه‌ربۆیه‌ خوداوه‌ند هیچ پێغه‌مبه‌رێکی نه‌ناردووه‌ بۆ ڕزگارکردنی مرۆڤ، چونکه‌ کلیلی وجودی خۆی ته‌نها به‌ خۆیه‌تی و له‌گه‌ڵیدا له‌دایکبووه‌.

من ناڵێم نێردراو نیه‌، به‌ڵکو نێردراو هه‌یه‌، به‌ڵام له‌ بوونی یه‌که‌مه‌وه‌ نیه و بوونی دووه‌میش به‌پێی به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی خۆی نێردراوی ناردووه‌، هه‌ربۆیه‌ ئه‌و هه‌موو جیاوازی و شه‌ڕی ئاینه‌کان، مێژووی داگیرکردوه‌ و هه‌تا ئه‌مڕۆش به‌رده‌وامه‌. به‌هه‌مان شێوه‌ی شه‌ڕی ده‌سه‌ڵاته‌کان و له‌ ئامانجیشدا یه‌کده‌گرنه‌وه‌، ئه‌ویش به‌کۆیله‌کردنی مرۆڤه‌کانه‌ و سه‌ردانه‌واندنیانه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاته‌ باڵاکان، ده‌سه‌‌ڵاته‌کانی سه‌رو خۆیان، چ بینراو چ نه‌بینراو.

ئه‌وه‌ی له‌و نێوانه‌دا نه‌یوتووه‌ من نێردراوی خوداوه‌ندم، بودایه‌. بودا هه‌تا ئه‌مڕۆش له‌و بڕوایه‌دایه‌ که‌ هه‌موو مرۆڤێک هه‌ڵگری ڕوناکی خۆیه‌تی و هه‌موو که‌س ده‌توانێت خۆی و ژیانی پێ ڕوناکبکاته‌وه‌. له‌وسه‌رده‌مانه‌وه‌ هه‌تا ئه‌مڕۆ هه‌مان پرنسیب چالاک و به‌رده‌وامه‌. به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی شه‌ڕی جیهان و تاریکی سه‌ر گۆی زه‌وی، ته‌نها به‌ هه‌ڵکردنی مۆمی مرۆڤه‌کانه.

ئه‌م دوو دێڕه‌ شیعره‌ چ مه‌حوی بیڵێت یاخود بودا، وه‌ک یه‌که‌ و بۆ سه‌رده‌مانێکی تریش که‌ مرۆڤ هه‌ر له‌ تاریکیدا هه‌نگاو ده‌نێت، ده‌بێته‌ چرا و مرۆڤ ده‌بێت هه‌ڵوێسته‌ک به‌رامبه‌ری بکات و تێڕامانێ که‌ تاکه‌ی کوێرانه‌ هه‌نگاو ده‌نێت.

بە ئاوی تێگەیشتن ئێمە دنیا، هەر سەرابێ بوو
هەموو دەشچن بە خنکان و لە وشکیشە مەلەی مەخلووق

لە سووقی دەهردا دوکانی هەر کەس موددەتی عومرە
گوهەر-دانە بە پشکڵ دانە ''مەحوی''! مامەڵەی مەخلووق

ئایا ئێمه‌ ده‌توانین چی بکه‌ین له‌م جه‌نگه‌ڵی ده‌سه‌ڵاته‌ی ئه‌مڕۆدا و له‌ژێر تارمایی ئه‌م شه‌ڕه‌دا؟

له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌وه‌وه‌ که‌ هه‌موو مرۆڤێک به‌ به‌هایه‌ و هیچ که‌سێکیش به‌ زیاده‌ له‌دایک نه‌بووه‌، ئه‌وا هه‌میشه‌ ده‌بێت بیر له‌وه‌ بکرێته‌وه‌ که‌ ژیانی تاکه‌ مرۆڤێکیش زۆره‌ بکرێته‌ قوربانی، به‌ڵام ژیان که‌ له‌ ئازادیدا چه‌که‌ره‌ ده‌کات، ئه‌وا ڕازیبوون به‌ کۆیله‌یی سڕینه‌وه‌ی وجوده‌ و سه‌ردانه‌واندنه‌ بۆ ئه‌و چاره‌نوسه‌ی له‌ده‌ستی یه‌کێکی تردایه‌.

ڕاسته‌ ناتوانرێت له‌ ڕۆژگاری ئه‌مڕۆدا کۆمه‌ڵگایه‌کی حه‌قانی دابمه‌زرێنرێت، به‌ڵام ده‌توانرێت سیسته‌مێک دابمه‌زرێنرێت (ئه‌گه‌ر کاتیش بێت، کاتیی به‌و مانایه‌ی چه‌ند سه‌د ساڵێکیش درێژبێته‌وه‌، هه‌ر کاتییه‌) که‌ بتوانێت له‌ ته‌وه‌ری مرۆڤ و به‌هاکانیدا بخولێته‌وه‌ و بیکاته‌ پێوانه‌ی هه‌ڵسوکه‌وته‌کانی. ئه‌وسا ڕه‌نگه‌ بوار بۆ مرۆڤه‌کان واڵابێت که‌ بتوانن به‌ حه‌قیقه‌تی بوونیان بگه‌نه‌وه‌ و له‌ تاریکی تێبگه‌ن.

پێداویستی شه‌ڕ

2011-11-05T11:51:00.000-07:00

پێداویستی شه‌ڕ

05.11.2011

شه‌ڕ هاوتا نیه‌ به‌رامبه‌ر به‌ خێر. خێر هێز و ده‌سه‌ڵاتی نیه‌ و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ شه‌ڕ به‌بێ هێز و ده‌سه‌ڵات بوونی نیه‌. شه‌ڕ دیارده‌یه‌، ئامڕازه‌، کاتیه‌ و وه‌زیفه‌یه‌کی هه‌یه‌.

شه‌ڕ بۆ دروستبووه‌؟ شه‌ڕ بۆ هه‌یه‌؟ شه‌ڕ به‌و مانا نێگه‌تیڤ و تاریکه‌ی که‌ وه‌ک پێکهاته‌یه‌کی مرۆڤی لێهاتوه‌، به‌و مانایه‌ی که‌بۆته‌ دیوه‌که‌ی تری مرۆڤ. ئایا مرۆڤ له‌ دوو نیوه‌ی شه‌ڕ و خێر پێکهاتوه‌؟ واته‌ لایه‌کی ڕوناک و لایه‌کی تاریک، دیوێکی فریشته‌ و دیوێكی شه‌یتان و ئه‌و دوو لایه‌نه‌ له‌ ململانێدان بۆ ئه‌وه‌ی یه‌کێکیان زاڵ بێت؟ یاخود لایه‌نێکیان ڕه‌سه‌نه‌ و لایه‌نه‌که‌ی تر پێداویستیه‌؟

گریمان ژیانی فیزیکی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌وی‌، به‌بێ گرێوگۆڵی لایه‌نی خراپه‌ بڕۆشتایه‌ به‌ڕێوه‌، ئایا ژیانی مرۆڤایه‌تی ده‌گه‌شت به‌ کوێ؟ ئایا مرۆڤ له‌ هیچ تێده‌گه‌شت؟ ئایا مرۆڤ ده‌یتوانی خۆی بناسێت و خۆی پێناسه‌بکات؟ یاخود وه‌کو گیانله‌به‌رێکی بێیادگه‌ و بێ وشیاریی درێژه‌ی به‌ به‌رده‌وامی خۆی ده‌دا؟

من له‌و بڕوایه‌دام له‌گه‌ڵ ژیان و بوونی فیزیکیدا، تاریکیی وه‌ک پێداویستییه‌ک له‌دایک بووه. گه‌شه‌کردن ڕوینه‌ئه‌دا ئه‌گه‌ر پاڵه‌په‌ستۆی تاریکی نه‌بوایه. ڕوناکی/ خێر سنوری نیه‌ و سه‌رچاوه‌یه‌، تاریکی/ شه‌ڕ دیارده‌یه‌که‌ بۆ ده‌ستنیشانکردن و تێگه‌شتن له‌ ڕوناکی/ خێر، واته‌ په‌یدابوونی وشیاریی به‌ خود. به‌وپێیه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی شه‌ڕ پێداویستیه‌، له‌هه‌مان کاتدا وه‌زیفه‌یه‌کی هه‌یه‌ و ته‌نها دیارده‌یه‌کی کاتییه‌. کێشه‌که‌ له‌وێوه‌ ده‌ستپێده‌کات که‌ وه‌ک بوونێکی سه‌ربه‌خۆ ده‌رده‌که‌وێت و خۆی لێده‌بێت به‌ سه‌رچاوه‌ و ڕه‌سه‌ن. بونی فیزیکی یاخود بینراو به‌ته‌نها بوونی نیه‌ ئه‌گه‌ر له‌ بوونی نه‌بینراوی بکه‌ینه‌وه‌.

له‌لایه‌کی تره‌وه‌ له‌و ساته‌وه‌ی ده‌بینه‌ خاوه‌نی بونێکی فیزیکی، له‌ تاریکیداین و کاروانه‌که‌ له‌وێوه‌ ده‌ستپێده‌کات. له‌و سه‌ره‌تایه‌دا، ڕێژه‌ی ڕوناکی نزیکه‌ له‌ ئاستی سفره‌وه‌، به‌ڵام هه‌تا ته‌مه‌ن هه‌ڵده‌کشێت، ڕێژه‌ی ڕوناکی به‌رزده‌بێته‌وه‌ و لایه‌نه‌کان له‌ ته‌مه‌نی لاوێتیدا به‌رابه‌ر ده‌بنه‌وه‌ و ململانێکه‌ له‌وێوه‌ ده‌ستپێده‌کات.

ته‌مه‌نی لاوێتی ئه‌و ته‌مه‌نه‌یه‌ که‌ مرۆڤ ده‌یه‌وێت هه‌موو جیهان بگۆڕێت و سه‌رچاوه‌ی خێر بته‌قێنێته‌وه‌. له‌گه‌ڵ هه‌ر پێکدادانێکیدا له‌گه‌ڵ واقیع، هه‌نگاوێک ئه‌کشێته‌وه‌ ناو خۆی و هه‌ڵوێسته‌یه‌ک ده‌کات و ده‌بێته‌ هۆکاری بیرکردنه‌وه‌. به‌وپێیه‌ ماوه‌یه‌کی زۆر له‌ هه‌ڵبه‌زودابه‌زدا ده‌بێت تا خۆی به‌لایه‌نێکیاندا ساغده‌کاته‌وه‌، زۆرجار ئه‌و ململانێ و هه‌ڵبه‌زودابه‌زه‌ هه‌موو ته‌مه‌ن ده‌خاێنێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی خاوه‌نه‌که‌ی بتوانێت خۆی به‌لایه‌کدا بدات.

‌‌زۆربه‌ی خه‌ڵک خراپ نین، به‌ڵام له‌ژێر سێبه‌ری تاریکیدا ده‌ژین، واته‌ بارودۆخی ژیانیان قبوڵه‌ و ڕازین به‌وه‌ی که‌ هه‌یانه‌. به‌ مانایه‌کی تر، هه‌لومه‌رجی ژیانی مادی/ فیزیکییان وه‌ک حه‌قیقه‌تێک قبوڵ کردوه‌ و مه‌ودای بیرکردنه‌وه‌یان له‌وه‌ زیاتر تێناپه‌ڕێت. ئه‌و چه‌قبه‌ستنی زۆربه‌یه‌یه‌ که‌ شه‌ڕ، یاخود بوونی شه‌ڕ ده‌کات به‌ زه‌روره‌ت، وه‌ک ئامڕازێک که‌ وشیاری ئازاد بکات. واته‌ بوونی ئازار زه‌روره‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ڕێز له‌ چێژ بگیردرێت و دوریه‌کانی بناسرێته‌وه‌ و پۆلین بکرێت.

ژیان ئیجبارییه‌ و له‌ ژیانیشدا شه‌ڕ زه‌روره‌یه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو ئازارانه‌دا که‌چی هێشتا مرۆڤایه‌تی له‌ زه‌روره‌تی شه‌ڕ نه‌گه‌شتوه‌ و وه‌ک سروشتێکی خۆی، یاخود وه‌ک نیوه‌که‌ی تری خۆی مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا ده‌کات. به‌وه‌ش هه‌تا ئه‌مڕۆ شه‌ڕ/ تاریکی نه‌ک هه‌ر وه‌ک هاوتایه‌کی خێر بوونی هه‌یه‌، به‌ڵکو وه‌ک هێز و ده‌سه‌ڵاتێکی زاڵ ده‌رده‌که‌وێت. کێشه‌که‌ش لێره‌وه‌ ده‌ستپێده‌کات کاتێک بۆ ماوه‌یه‌کی مێژوویی ئه‌و بارودۆخه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت، ئه‌وا له‌ جێگه‌ی ئه‌وه‌ی که‌ ته‌نها ئامڕازێک بێت بۆ وشیاری، ده‌بێت به‌ ئاڕاسته‌یه‌کی مێژوویی و مرۆڤایه‌تی به‌ره‌و فه‌وتانی خۆی پاڵپێوه‌ ده‌نێت.

که‌لتوری شه‌ڕ، یاخود شه‌ڕئه‌نگیزیی مرۆڤ

2011-10-31T05:14:00.000-07:00

که‌لتوری شه‌ڕ،یاخود شه‌ڕئه‌نگیزیی مرۆڤ

31.10.2011

له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو پێشکه‌وتنه‌ که‌لتوریی و مێژوویی و شارستانیه‌ته‌ی مرۆڤدا، که‌ له‌ هه‌ندێک لایه‌ندا مرۆڤی ئه‌وه‌نده‌ ناسککردۆته‌وه‌ که‌ وه‌ک فریشته‌ بژی، که‌چی هێشتا فکره‌ی شه‌ڕ، ئازاردان، کوشتن، ئه‌شکه‌نجه‌دان و پاڵه‌په‌ستۆی ده‌رونی... هتد. له‌ به‌رۆکی مرۆڤ و مرۆڤایه‌تی نه‌بۆته‌وه‌.

زاڵبوونی فکره‌ی شه‌ڕئه‌نگیزیی و جێبوونه‌وه‌ی له‌ مرۆڤدا، ئه‌و مرۆڤه‌ی به‌ نینۆکێک بریندار ده‌بێت و ئازار ده‌چێژێت و خوێنی له‌به‌رده‌ڕوات، هاوکێشه‌یه‌کی زۆر ناکۆکه‌ و کۆناکرێته‌وه‌.

پرسیاره‌که‌ لێره‌دایه‌، بۆچی فیکره‌ی شه‌ڕانیبوون بوه‌ به‌ به‌شێک له‌ پێکهاته‌ی ده‌رونی مرۆڤ و هه‌ڵسوکه‌وتی، له‌ کاتێکدا خودی مرۆڤ بونه‌وه‌رێکی ناسک و لاواز و هه‌ستیاره‌ و به‌ بچوکترین خوارڕۆشتن بریندار ده‌بێت، چ وه‌ک له‌ش و چ وه‌ک ده‌رون، و کاریگه‌ریی نێگه‌تیڤی له‌لا دروست ده‌کات؟

شه‌ڕانیبوون سیفه‌تی کۆمه‌ڵگا سه‌ره‌تاییه‌کان نیه‌، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌بینین له‌ مێژوودا هه‌تا کۆمه‌ڵگا هه‌نگاوی به‌ره‌و شارستانی نابێت و ده‌وڵه‌مه‌ند بوو بێت، زیاتر په‌لاماری "ئه‌وانی" تری داوه. ئه‌و ئاڕاسته‌یه‌ هه‌تا ئه‌مڕۆ به‌رده‌وامه‌ و ئه‌و کۆمه‌ڵگایانه‌ی به‌ به‌رزترین ئاستی شارستانی گه‌شتوون، پێبه‌پێی شارستانیه‌ته‌که‌یان موماره‌سه‌ی شه‌ڕیان کردوه‌ و په‌لاماری یه‌کتریانداوه‌ و په‌لاماری جیهانی ده‌ره‌وه‌ی شارستانیه‌ته‌که‌شیان داوه‌.

ئه‌گه‌ر شه‌ڕانیبوون سیفه‌تێک بێت له‌ کامڵنه‌بوونی ئه‌قڵ، ئه‌وا ده‌بوایه‌ له‌ جیهانی خۆرئاوادا ئه‌و دیارده‌یه‌ بنه‌بڕبوایه‌، که‌چی به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌بینین ئه‌قڵانیه‌ت له‌ شه‌ڕانیبووندا تا دوا تنۆکی ته‌وزیفکراوه‌.

ئه‌گه‌ر شه‌ڕئه‌نگیزیی له‌ تێنه‌گه‌شتنی خوده‌وه‌ بێت بۆ خودی خۆی و بۆ خوێندنه‌وه‌ی به‌رامبه‌ر، ئه‌وا له‌ جیهانی خۆرئاوادا مرۆڤ به‌و تێگه‌شتنه‌ گه‌شتووه‌ و که‌چی سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌کی شه‌ڕ و پێکدادانه‌کانی جیهان له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ وه‌رده‌گرێت.

له‌لایه‌کی تره‌وه‌ ئه‌گه‌ر به‌ گشتی سه‌یری هه‌ر میلله‌تێک بکه‌ین (ڕه‌عیه‌ت)، ده‌بینین زۆربه‌ی زۆری دانیشتوانه‌که‌ی خه‌ڵکانی ساده‌ و لێبورده‌ و خێرخوازن، هه‌ر له‌ جیهانی خۆرئاواوه‌ بیگره‌، هه‌تا ده‌گاته‌ میلله‌ته‌ دواکه‌وتووه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی ڕۆژئاوا. واته‌ به‌ گشتی مرۆڤایه‌تی له‌گه‌ڵ سروشتی بوونی خۆیدا ده‌گونجێت وه‌ک ئه‌وه‌ی بونه‌وه‌رێکی سنوردار و لاواز و ناسکه‌ و ئه‌گه‌ر ڕێگه‌ی پێبدرێت، به‌ سروشتیه‌که‌ی خۆی ده‌ژی.

واته‌ له‌ حه‌قیقه‌تدا ئه‌وه‌ی هه‌بووه‌ و ئه‌وه‌ی هه‌یه‌، هه‌میشه‌ کۆمه‌ڵێک ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ست هه‌بووه‌ که‌ شه‌ڕی به‌ ڕه‌عیه‌ت کردوه‌ له‌سه‌ر ڕه‌عیه‌تێکی تر. ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌سته‌ی به‌ به‌رده‌وامی خۆی نوێده‌کاته‌ و پارێزگاری مانه‌وه‌ی خۆی ده‌کات، هه‌میشه‌ سنورێکی نه‌بینراو له‌ نێوانی خۆیان و میلله‌ته‌دا ده‌هێڵنه‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و ده‌سته‌یه‌ش له‌ مرۆڤی ئه‌و میلله‌ته‌وه‌ هاتوون.

یا ئه‌وه‌تا ده‌ستێکی نه‌بینراو ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌سته‌ به‌ ئاڕاسته‌ی شه‌ڕ ده‌جوڵێنێت، یاخود ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ سه‌ر به‌ ڕه‌گه‌زی مرۆڤایه‌تی نین و ته‌نها قاوغه‌کانیان مرۆڤن، یاخود مرۆڤن و هۆش و ده‌رونیان، به‌ ئاگا و بێئاگا، له‌لایه‌ن بونه‌وه‌ری شه‌ڕئه‌نگیزی جیهانێکی تره‌وه‌ داگیرکراوه. چونکه‌ هه‌رچۆنێک مرۆڤ بیریلێده‌کاته‌وه‌ هه‌ستده‌کات ده‌سته‌ی ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ست به‌ میلله‌ت و مرۆڤایه‌تیی نامۆیه‌، له‌ کاتێکدا سور ده‌زانین که‌ زۆربه‌ی زۆری مرۆڤی سه‌رزه‌وی خه‌ڵکانی ساده‌ و ساکار و به‌به‌زه‌یین. ناکرێت ئه‌و هاوکێشه‌یه‌ پارسه‌نگ بهێنرێته‌وه‌ به‌وه‌ی که‌ ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستان هه‌میشه‌ مرۆڤی چاوچنوک و دڕنده‌ن و به‌ درێژایی مێژووش هه‌ر ئه‌وانه‌ ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌سته‌وه‌ ده‌گرن و هه‌تا ئه‌مڕۆش هه‌ر به‌رده‌وامه‌ و ئێمه‌ی مرۆڤه‌کانی تری سه‌ر گۆی ئه‌م زه‌ویه‌ هه‌میشه‌ نه‌زان و گێل و ده‌به‌گ بووین.

له‌سه‌ر ئاستی تاکه‌که‌س و ئاستی زۆربه‌ی زۆری خه‌ڵکی، ئه‌وه‌ ده‌بینین که‌ شه‌ڕ پێکهاته‌یه‌کی بنه‌ڕه‌تی که‌سایه‌تی نیه‌ و ڕۆژانه‌ موماره‌سه‌ ناکرێت. واته‌ سروشتی مرۆڤایه‌تی وه‌ک جه‌سته‌ و ده‌رون زیاتر هه‌ڵگری تۆوی‌ خێره‌ وه‌ک له‌ شه‌ڕ، هه‌ربۆیه‌ گومانی ئه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ شه‌ڕ فکره‌یه‌که‌ داسه‌پێنراوه‌، وه‌ک له‌وه‌ی زاده‌ی فکری مرۆڤی سه‌رزه‌وی بێت.

له‌لایه‌کی تره‌وه‌ که‌ سه‌یری هه‌ڵسوکه‌وت و بڕیاره‌کانی ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستانی جیهان ده‌کرێت، هه‌ستده‌کرێت که‌ ئازادی هه‌ڵبژاردنیان له‌ده‌ستدا نیه‌، به‌ڵکو لێده‌خوڕدرێن به‌ ئاڕاسته‌یه‌کدا که‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی زۆربه‌ی گه‌لانی جیهاندا نیه‌. واته‌ ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌سته‌کان ئازاد نین و هه‌ربۆیه‌ ئازادی ڕه‌عیه‌تیش له‌ژێر ده‌ستی ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستی کۆیله‌دا پێشێلده‌کرێت.

به‌رهه‌رحاڵ ئه‌گه‌ر فیکره‌ی شه‌ڕ فکره‌ی ده‌سته‌یه‌کی بچوکی پشت په‌رده‌شه‌وه‌ بێت، ئه‌وا له‌سیفه‌تی مرۆڤایه‌تی داماڵراون و ئه‌وانه‌ی وه‌ک نوێنه‌ریشیان له‌ ده‌سه‌ڵاتدا کارده‌که‌ن، به‌هه‌مان شێوه‌ له‌ ڕۆڵی ئامێرێکی ئاڕاسته‌کراو ده‌رناچن، ئه‌وا له‌ ڕاستیدا له‌سه‌ر مرۆڤایه‌تی حسابیان بۆناکرێت و به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ک دژی مه‌فهومی مرۆڤایه‌تین.

کۆمه‌ڵگای دیموکراتی، به‌بێ ئازادی چه‌وساندنه‌وه‌

2011-10-30T12:25:00.000-07:00

کۆمه‌ڵگای دیموکراتی، به‌بێ ئازادی چه‌وساندنه‌وه

30.10.2011

‌

ئێمه‌ نه‌ ده‌توانین لاسایی دیموکراتیه‌تی ئه‌وروپی بکه‌ینه‌وه‌، نه‌ چیتر ده‌مانه‌وێت له‌ ژێر باری دیکتاتۆریه‌تی ڕۆژهه‌ڵاتیدا ژیان به‌سه‌ربه‌رین. ئه‌وه‌ی پێش هه‌موو شتێک بۆ کۆمه‌ڵگاکانی ئێمه‌ومانان پێویسته، ئازادیه‌، ئازادی ڕاده‌ربڕین، ئازادی هه‌ڵسوکه‌وتکردن، ئه‌و ئازادیانه‌ش به‌بێ به‌ها ده‌مێننه‌وه‌ ئه‌گه‌ر مافی مرۆڤ پاێزراو نه‌بێت له‌ ڕێگه‌ی هه‌موو ده‌زگا ده‌ستوری و دامه‌زراوه‌ ده‌وڵه‌تیه‌کانه‌وه‌. کاتێک ئه‌و بنه‌مایانه‌ چه‌سپێنرا، ئه‌وسا ده‌بێت بیر له‌ سیسته‌مێکی فه‌رمانڕه‌وایه‌تی بکرێته‌وه‌ که‌ به‌ر به‌ دزی و خراپبه‌کارهێنانی دیموکراتی بگرێت، واته‌ ئه‌و که‌لێنانه‌ی که‌ به‌ ناوی ئازادی و دیموکراتیه‌ته‌وه‌ بواری بۆ ده‌کرێته‌وه‌.

بۆ نمونه‌ ده‌بێت ته‌نها ده‌وڵه‌ت خاوه‌نی بانک بێت، هه‌موو زه‌ویوزاری نیشتیمان بکه‌وێته‌ ژێر ده‌ستی ده‌وڵه‌ته‌وه‌، هه‌موو سامانه‌ سروشتیه‌کان موڵکی ده‌وڵه‌ت بن. به‌رپرسیارێتی ئاسایش، ته‌ندروستی، خوێندن، له‌گه‌ڵ هه‌موو خزمه‌تگوزارییه‌کانی تردا وه‌ک ئاو و کاره‌با و ڕێگاوبان و نیشته‌جێبوون و...هتد، ببێت به‌ ئه‌رکی ده‌وڵه‌ت. به‌و پێیه‌ ئه‌رک و به‌رپرسیارییه‌تێکی گه‌وره‌ ده‌که‌وێته‌ سه‌ر شانی حوکمه‌ت که‌ ده‌بێت له‌ توانایدا بێت جێبه‌جێی بکات.

به‌وه‌ش پێویستی به‌ یه‌که‌یه‌کی به‌رفراوانی کارگێڕی و کاردابه‌شکردنێکی گه‌وره‌ هه‌یه‌ و ده‌بێت سه‌رمایه‌یه‌کی گه‌وره‌ی له‌به‌رده‌ستدا بێت. ده‌وڵه‌ت که‌ ببێته‌ خاوه‌نی سامانه‌ سروشتیه‌کان و داهاته‌کانی، ده‌توانێت ئیشوکاری هاووڵاتیان به‌ڕێوه‌ببات. کاتێک ئه‌مه‌ ڕویدا، شانی هاووڵاتیان سوکده‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن ژیانی تاکه‌که‌سی خۆیان ڕێکبخه‌ن، به‌وه‌ی ته‌نها له‌ ژیانی شه‌خسی خۆیان به‌رپرسیاربن. ئه‌وسا ده‌وڵه‌ت ده‌بێته‌ ئه‌و باوکه‌ی که‌ هاوڵاتیان متمانه‌ی پێده‌به‌خشن و په‌یوه‌ندی ده‌وڵه‌ت و هاونیشتیمانی ده‌بێت به‌ په‌یوه‌ندییه‌کی زیندوو و لێکدانه‌بڕاو.

دیموکراتی باوی ئه‌مڕۆ به‌ مانای فه‌رمانڕه‌وایه‌تی گه‌ل نایه‌ته‌وه‌، به‌ڵکو به‌ مانای فه‌رمانڕه‌وایه‌تی سه‌رمایه‌ ده‌شکێته‌وه‌. فه‌رمانڕه‌وایه‌تی سه‌رمایه‌ هه‌موو ئازادییه‌ک پێشێل ده‌کات و ته‌نها خۆی مه‌به‌سته‌ و له‌ پێناوی خۆیدا ده‌جه‌نگێت، واته‌ مرۆڤ ته‌نها دارده‌سته‌ نه‌ک ئامانج، به‌و پێیه‌ ئازادییه‌کان ده‌رخواردی به‌دیهێنانی ئه‌و ئامانجه‌ ده‌درێن و ئه‌وسا له‌ ئازادی ده‌رده‌چن و ده‌بن به‌ به‌ره‌ڵاییه‌کی ئاڕاسته‌کراو.

ئێمه‌، یاخود مرۆڤ به‌ گشتی ئازادییه‌کی ده‌وێت ئازاد بێت، واته‌ ئاڕاسته‌کراو نه‌بێت و له‌ پێناوی ئامانجێکی دیاریکراودا نه‌خرابێته‌گه‌ڕ، چونکه‌ له‌ هه‌مان ساتدا که‌ ئاڕاسته‌ ده‌کرێت، ئازادی مانای خۆی له‌ده‌ست ده‌دات و ده‌بێت به‌ کۆیله‌یی، یاخود به‌ یه‌کێک له‌ حاڵه‌ته‌کانی چه‌وساندنه‌وه‌.

دیموکراتیه‌تی ئه‌مڕۆ، دیموکراتیه‌تی سه‌رمایه‌یه‌، کێ سه‌رمایه‌ی گه‌وره‌تر بوو، مافی زیاتره‌ و پشکی ده‌نگدانی زۆرتره، به‌وپێیه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی ئه‌و هه‌میشه‌ له‌سه‌روی سه‌ره‌وه‌یه‌. ئه‌و دیموکراتیه‌ته له‌‌ به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌ی سه‌رمایه‌دارێکه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ ده‌وڵه‌تێک، تا ده‌گاته‌ کیشوه‌رێک و تا ده‌گاته‌ خۆرئاوا به‌رامبه‌ر خۆرهه‌ڵات و نیوه‌ی سه‌روی گۆی زه‌وی به‌رامبه‌ر نیوه‌ی خوارو، ده‌گرێته‌وه‌.

ئازادی ئه‌وه‌یه‌ مرۆڤ بتوانێت خۆی له‌ قاڵبی هه‌موو بیرکردنه‌وه‌یه‌ک ڕزگاربکات. وه‌ک دین، ئایدۆلۆژیا، حیزب، نه‌ته‌وه‌...

هه‌تا سنوری بیرکردنه‌وه‌ ده‌قبه‌ستوه‌کان تێکبشکێنرێت، ترسی مرۆڤ زیاتر ده‌ڕه‌وێته‌وه‌ و به‌وپێیه‌ش له‌ ئازادی نزیک ده‌بێته‌وه‌.

بیرکردنه‌وه‌ی مرۆڤ سنوری نیه‌، مرۆڤ بۆیه‌ ده‌یه‌وێت له‌ قاڵبی بیروبۆچونێکدا خۆی ساغکاته‌وه‌، چونکه‌ له‌ ئازادی بیرکردنه‌وه‌ ده‌ترسێت.

بوون له‌ قاڵب نادرێت هه‌ربۆیه‌ ته‌نها له‌ ئازادیدا ده‌توانێت هه‌بێت.

که‌ ده‌ڵێین ئێمه‌ ناتوانین لاسایی دیموکراتیه‌تی ڕۆژئاوایی بکه‌ینه‌وه، چونکه‌ دیموکراتیه‌تی ڕۆژئاوایی له‌سه‌ر ڕاووڕوتی وڵاتانی دواکه‌وتوو دامه‌زراوه. دیموکراتیه‌تی ڕۆژئاوایی له‌سه‌ر شان و ملی هه‌زاره‌ها و هه‌زاره‌ها ڕه‌نج بێوه‌ری ئه‌و میلله‌تانه‌وه‌ به‌م ڕۆژه‌ گه‌شتوه‌ که‌ که‌وتونه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ی ڕۆژئاواوه‌. ئێمه‌ ناتوانین مۆدێلی دیموکراتیه‌تی ئه‌وروپی به‌کاربێنین، چونکه‌ ناتوانین له‌سه‌ر ڕه‌نجی میلله‌تێکی تر بنیاتی شارستانیه‌ت بنێین. هه‌روه‌ک چۆن دیموکراتیه‌تی ئیسرائیل له‌سه‌ر خوێنی فه‌له‌ستینیه‌کان دامه‌زراوه‌، به‌هه‌مان شێوه‌ دیموکراتیه‌تی ئه‌وروپی له‌سه‌ر پێشێلکردنی مافی مرۆڤه‌کانی وڵاتانی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌وروپا پایه‌گوزارکراوه. واته‌ ئه‌وه‌ی به‌ناوی دیموکراتیه‌ته‌وه‌ ناسراوه‌، دیموکراتیه‌ت نیه‌، به‌ڵکو ده‌سه‌ڵاتی سه‌رمایه‌یه‌ که‌ له‌ جێگه‌ی خۆیه‌وه‌ پێویستی به‌ مافی مرۆڤ و ئازادی ڕاده‌ربڕین و هه‌ڵسوکه‌وت هه‌یه‌. به‌واتایه‌کی تر دیموکراتیه‌ت واته‌ جیاکردنه‌وه‌ی ئێمه‌ و ئه‌وان و ده‌سه‌ڵاتهێشتنه‌وه‌ له‌ده‌ستی ڕۆژئاوادا.

ئه‌و مودێله‌ی ئه‌وان، بۆ ئێمه‌ له‌سه‌رابێک زیاتر نیه‌. ئێمه‌ هه‌رگیز ناتوانین سیسته‌مێکی وه‌ک ده‌وڵه‌تانی ڕۆژئاوا دامه‌زرێنین، چونکه‌ به‌ کورتیه‌که‌ی هیچ ده‌وڵه‌ت و میلله‌تێک نه‌ماوه‌ له‌ خوار ئێمه‌وه‌ که‌ بتوانین ئێمه‌ش له‌سه‌ر شانوملیان خۆمان پێبگه‌یه‌نین. له‌لایه‌کی تریشه‌وه‌ ڕۆژئاوا جێگه‌ی شه‌ریکی تازه‌ ناکاته‌وه‌.

ئه‌وه‌ی که ئومێدێک ده‌به‌خشێت، وشیاری گه‌لان و شۆڕشی نوێیه‌ وه‌ک به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی چه‌وساندنه‌وه‌ و خراپبه‌کارهێنانی دیموکراتیه‌ت له‌ پێناوی کۆمه‌ڵێک میلله‌تی هه‌ڵبژارده‌ی ڕۆژئاوادا.

ئه‌وان واز له‌ ده‌سه‌ڵاتی خۆیان ناهێنن، ئه‌وه‌ ئێمه‌ین ده‌بێت سنورێک بۆ ده‌ستدرێژیه‌کانیان دابنێین. میلله‌ت به‌ میلله‌ت، ده‌وڵه‌ت به‌ ده‌وڵه‌ت له‌و ئیمپریالیزمه‌ جیهانیه‌ ببینه‌وه‌ و پێداگری له‌سه‌ر مافی بوونمان وه‌ک هاووڵاتی پله‌ یه‌ک بکه‌ینه‌وه‌. واته‌ پاشه‌کشه‌ی ده‌ستی خۆرئاوا به‌ ویست و خواستی خۆی یه‌ک بست ناجوڵێت، به‌ڵکو ده‌بێت ناچاربکرێت که‌ ئێمه‌ش قبوڵبکر‌ێن.

ئه‌وسا دیموکراتیه‌تی خۆرئاوا ده‌بێت به‌ناچاری به‌خۆیدابچێته‌وه‌ و مه‌فهومێکی تر بۆ دیموکراتی و مافی مرۆڤ و ئازادی بدۆزێته‌وه‌ که‌ به‌ فیعلی هه‌موو کۆمه‌ڵگاکانی مرۆڤایه‌تی بگرێته‌وه‌. واته‌ کرانه‌وه‌ی ڕۆژئاوا به‌ڕوی جیهاندا و به‌وپێیه‌ش مرۆڤایه‌تی یه‌که‌م هه‌نگاو ده‌نێت به‌ره‌و کۆمه‌ڵگایه‌کی جیهانی که‌ ئازادی تاک و میلله‌ت و ده‌وڵه‌ته‌کان یه‌کسان و به‌رابه‌ربن.

ڕاپه‌ڕین له‌ نێوانی به‌رگری ده‌سه‌ڵات و به‌رگری جه‌ماوه‌ردا

2011-10-26T13:31:00.000-07:00

ڕاپه‌ڕین له‌ نێوانی به‌رگری ده‌سه‌ڵات و به‌رگری جه‌ماوه‌ردا

26.10.2011

ڕاپه‌ڕینی میسر نمونه‌یی بوو، نه‌ له‌ یه‌مه‌ن توانرا دوباره‌ بکرێته‌وه‌، نه‌ له‌ لیبیا و سوریا. ئێمه‌ی کوردیش له‌ هه‌رێمی کوردستان، نه‌ له‌ دوور، نه‌ له‌ نزیک نه‌مانتوانی وانه‌یه‌کی لێوه‌ فێربین. ده‌سه‌ڵاتدارانی تونس و میسر، یاخود ڕاستر بن عه‌لی و حوسنی موباره‌ک، له‌وه‌ تێگه‌شتن که‌ گه‌ل وشیاربۆته‌وه‌ و چیتر ناتوانن وه‌ک پێشو فه‌رمانڕه‌وایه‌تی بکه‌ن و له‌خشته‌یان به‌رن. به‌رگری ده‌سه‌ڵات له‌ نزمترین ئاستدا خۆی نواند و ئه‌وه‌نده‌ نه‌بوو که‌ جه‌ماوه‌ر له‌به‌رامبه‌ریدا به‌رگری بکات، له‌ خۆپیشاندانی به‌رده‌وام و ڕژانه‌ سه‌ر شه‌قامه‌کان و پێداگرتن له‌سه‌ر داواکاریه‌کانیان زیاتر.

قه‌زافی که‌ گه‌لی لیبیای له‌سه‌ر شه‌قامه‌کان بینی داوای ڕوخاندنی ده‌که‌ن، وه‌ک ئه‌وه‌ وابوو که‌ له‌ خه‌ودا ڕاچڵه‌کیبێت. ئه‌وه‌ی ئه‌و هیچ حسابێکی بۆ نه‌کردبوو ئه‌وه‌بوو که‌ ڕۆژێک له‌ ڕۆژان جه‌ماوه‌رێک بڕژێته‌ سه‌ر شه‌قام و ئه‌وه‌نده‌ بوێریان تیابێت داوای ڕوخاندی بکه‌ن. قه‌زافی سیسته‌مه‌که‌ی واداڕشتبوو که‌ هه‌تا هه‌تایه‌ خۆی و بنه‌ماڵه‌که‌ی له‌ ده‌سه‌ڵاتدا بمێننه‌وه‌. نه‌هێشتنی هیچ به‌رهه‌ڵستکارێک، نه‌بوونی هیچ حیزبێک، نه‌بوونی هیچ ئازادییه‌کی تاکه‌که‌سی. به‌ کورتییه‌که‌ی قه‌زافی توشی شۆک بوو، هه‌روه‌ک به‌شێک له‌ جیهان که‌ ڕاپه‌ڕین له‌ لیبیادا پێش جه‌زائیر و مه‌غریب و سوریا که‌وت.

هه‌ربۆیه‌ به‌هه‌ڵه‌داوان که‌وته‌ کوشتن و بڕین و سوتاندن و ئه‌شکه‌نجه‌دانی هه‌موو ئه‌وانه‌ی له‌ڕێگه‌ی قه‌زافی لایاندابوو. به‌رگری قه‌زافی له‌ خۆی و بنه‌ماڵه‌ و ده‌سه‌ڵاته‌که‌یان دیسانه‌وه‌ نمونه‌ییه‌ و که‌م وێنه‌یه‌ له‌ جیهاندا که‌ هێزه‌ چه‌کداره‌کانی هه‌تا ئه‌مڕۆش پاش کوشتنی هه‌ر به‌رگری لێده‌که‌ن. له‌به‌رامبه‌ردا هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ له‌ پاش مانگێک کوشتن و بڕین، ورده‌ ورده‌ به‌رگری چه‌کداری په‌یدابوو، جگه‌ له‌ پاڵپشتی ناتۆ.

گه‌لی لیبیاش حه‌زی ده‌کرد قه‌زافی و ده‌ستوپێوه‌نده‌که‌ی وه‌کو میسر و تونس، تێبگه‌شتنایه‌ و په‌نایان بۆ هێزی چه‌ک نه‌بردایه‌ و ئه‌وانیش ناچار نه‌بونایه‌ چه‌ک هه‌ڵبگرن. یه‌مه‌ن به‌هه‌مان شێوه‌، سوریاش به‌هه‌مان شێوه‌.

ئه‌وه‌ی تێبینی ده‌کرێت ئه‌وه‌یه‌ له‌گه‌ڵ به‌رزبونه‌وه‌ی توندوتیژی ده‌سه‌ڵاتدا، جه‌ماوه‌ر ناچاربووه‌ به‌رگری له‌خۆی بکات و په‌نا بۆ چه‌ک ببات، به‌رامبه‌ر به‌و چه‌که‌ی له‌دژی به‌کار ده‌هێنرێت.

لێره‌وه‌ ده‌گه‌ڕینه‌وه‌ بۆ ڕاپه‌ڕینی هه‌ڤده‌ی شوباتی هه‌رێمی کوردستان و ئه‌و دروشمه‌ بێناواخنه‌ی "به‌ ئاشتی به‌ ئاشتی". هێشتا ده‌سه‌ڵات په‌لاماری خۆپیشاندانی نه‌دابوو، خۆپیشانده‌ران خه‌ڵکیان هانده‌دا که‌ په‌لامار نه‌ده‌ن و به‌ ئاشتی خۆپیشاندان بکه‌ن. پاش دوو مانگ له‌ خۆپیشاندان و سنورداربوونی له‌ ناوچه‌کانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی یه‌کێتیدا و سنورداربوونی له‌ چه‌ند مه‌یدانێکی شار و شارۆچکه‌کاندا، هێزه‌ چه‌کداره‌کانی یه‌کێتی کش ماتی لێکردن و ڕه‌وانه‌ی ماڵه‌وه‌ی کردنه‌وه‌.

وتنه‌وه‌ی دروشمی به‌ئاشتی به‌ ئاشتی، له‌ پێش ئه‌وه‌ی هێزی چه‌کدار پالامار بدات، ته‌سلیمکردنی جه‌ماوه‌ر بوو به‌ ده‌سه‌ڵات، به‌وه‌ی که‌ جه‌ماوه‌ر هیچ کاردانه‌وه‌یه‌کی به‌رامبه‌ر به‌ زه‌بری ده‌سه‌ڵات نابێت، ئه‌گه‌ر په‌لاماریش بدات.

ئه‌گه‌ر ئه‌و ساته‌ مێژووییه‌ بوه‌ستێنین و ته‌ماشای بکه‌ین ده‌بینین بڕیاری پێشوه‌ختی هه‌ندێک بۆ ئاڕاسته‌کردنی جه‌ماوه‌ر به‌وه‌ی که‌ به‌ ئاشتی بجوڵێته‌وه‌ له‌پێش ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات په‌لاماربدات، لاسایی کردنه‌وه‌ی ساتێکی مێژوویی شۆڕش و ڕاپه‌ڕینی گه‌لی میسر بوو که‌ ئه‌وان له‌ کاتوجێگه‌ی خۆیدا ئه‌و بڕیاره‌یاندابوو که‌ ده‌یانزانی سوپا پاڵپشتیان ده‌کات و حوسنی مباره‌کیش ئه‌و تێگه‌شتنه‌ی په‌یداکردوه‌ که‌ ناتوانێت چیتر به‌و شێوازه‌ به‌رده‌وامی به‌ فه‌رمانڕه‌وایه‌تی وڵات بدات.

بڕیاری پێشوه‌ختی به‌ ئاشتی به‌ئاشتی ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ی دا به‌ده‌سته‌وه‌ که‌ ده‌سه‌ڵات ده‌توانێت هه‌موو شێوازێک به‌کاربهێنێت بۆ په‌رشوبڵاوه‌پێکردنی خۆپیشانده‌ران، ئه‌وه‌ له‌لایه‌ک، له‌لایه‌کی تره‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌ستنیشانکردنی ڕێڕه‌وی ڕاپه‌ڕینێکه‌ که‌ نازانرێت به‌ چ ئاڕاسته‌یه‌کدا ده‌ڕوات تا کاردانه‌وه‌کانی به‌پێی قۆناغه‌کان ده‌ستنیشانبکرێت، وه‌ک ئه‌وه‌ی له‌ لیبیا ڕویدا و وه‌ک ئه‌وه‌ی له‌ سوریا ئێستا ڕوده‌دات. واته‌ گه‌لی لیبیا و سوریاش حه‌زیان ده‌کرد به‌ئاشتی بتوانرایه‌ قه‌زافی و ئه‌سه‌د واز له‌ ده‌سه‌ڵات بێنن و ڕێگه‌ بۆ ئازادی بکرێته‌وه‌ و خه‌ڵکی به‌ ئاواتی ژیانیان بگه‌ن، به‌ڵام ئاڕسته‌ی ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات، جه‌ماوه‌ری ناچار کردوه‌ که‌ له‌به‌رامبه‌ریدا به‌رگریبکات و ده‌ست بۆ چه‌ک به‌رێت، نه‌ک خۆزگه‌ و ئاره‌زوی ئاشتی.

ده‌بێت پێ له‌وه‌ بنێین که‌ ئێمه‌ میلله‌تێکی دواکه‌وتووین، نه‌ ئه‌زموونی مێژوویمان هه‌یه‌، نه‌ وشیارییه‌کی شارستانی. به‌ ئیحساسێک هه‌ڵده‌چین و به‌ ئیحساسێک داده‌چین.

ئێمه‌ فێری شۆڕشین و ناتوانین لاسایی ڕاپه‌ڕینی تونس و میسر بکه‌ینه‌وه‌. ڕاپه‌ڕینی ئێمه‌ واته‌ شۆڕشکردن و په‌لاماردان و پاککردنه‌وه‌ی داموده‌زگای حیزبی و به‌دیلگرتنی هێزه‌ چه‌کداره‌کانی.

ئێمه‌ خاوه‌نی ئه‌زموونی ڕاپه‌ڕینی 1991یه‌کین. که‌ جه‌ماوه‌ر پڕبوو، هه‌ڵمه‌ت ده‌بات و که‌سیش ڕێگه‌وشوێنی بۆ دیاریناکات چۆنچۆنی ئاڕاسته‌ی بکات. ئه‌وسا ئه‌گه‌ر باره‌گاکانی پارتی و یه‌کێتی داگیرکرا، ئه‌وا چه‌کداره‌کانی ته‌سلیم به‌ جه‌ماوه‌رده‌بنه‌وه‌ و ئێمه‌ش ئه‌وسا وه‌ک وڵاتانی تازه‌ هه‌ڵچوو، سیسته‌مێکی ئازادیخواز هه‌ڵده‌بژێرین که‌ له‌گه‌ڵ ئاوات و خواستی گه‌لی کوردا یه‌کبگرێته‌وه‌.

کورد بۆ ناتوانێت له‌ هه‌رێمی کوردستانی ئێراقدا ڕاپه‌ڕێت؟

2011-10-23T12:02:00.000-07:00

کورد بۆ ناتوانێت له‌ هه‌رێمی کوردستانی ئێراقدا ڕاپه‌ڕێت؟

23.10.2011

ته‌وه‌ری یه‌که‌م:

نه‌بوونی قه‌واره‌یه‌کی نه‌ته‌وه‌یی/ نه‌بوونی سنورێکی دیاریکراوی نیشتیمان.

په‌رتبوونی کوردستان به‌ سه‌ر چوار ده‌وڵه‌تی دراوسێدا، په‌رتبوونی ئه‌و هێزو توانایه‌یه‌ که‌ میلله‌تێک پێویستی پێیه‌تی بۆئه‌وه‌ی هه‌ست به‌ خۆی بکات. هه‌ر پارچه‌یه‌ک نه‌ ده‌توانێت خۆی به‌ میلله‌تێکی سه‌ربه‌خۆ بداته‌ قه‌ڵه‌م، نه‌ده‌شتوانێت بلکێته‌وه‌ به‌ پارچه‌کانی تره‌وه‌. هه‌ریه‌که‌یان به‌جیا نێچیرێکی بێده‌سه‌ڵات و گه‌مارۆدراوه‌، که‌ هێزی ئه‌وه‌ی نیه‌ هه‌ستێته‌ سه‌رپێ.

هه‌ست به‌ که‌مایه‌تی کردن له‌چاو میلله‌تی سه‌رده‌ستدا حه‌قیقه‌ته‌ و کورد له‌و چوار ده‌وڵه‌ته‌دا به‌ڕێژه‌ی میلله‌تانی ده‌سه‌ڵاتدار، که‌مایه‌تییه. دووه‌م ژێرده‌سته‌یه‌، به‌وه‌ فرسه‌تی دروستبوونی وشیاری به‌ نیشتیمان و کۆمه‌ڵگا به‌ڕێژه‌یه‌کی به‌رچاو دابه‌زیوه‌. کورد خۆی له‌ چوارچێوه‌ و سنوری ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستێکدا بینیوه‌ته‌وه‌ که‌ هی خۆی نه‌بووه‌ و هیچ ئیراده‌یه‌کی ئه‌ویشی تیا نه‌بووه‌ له‌ نه‌خشه‌ و سنوری ئه‌و وڵاتانه‌دا.

له‌ کاتێکدا ده‌زانین میلله‌تانی تری جیهان له‌ سه‌رده‌می ژێرده‌ستییاندا له‌لایه‌ن کۆڵۆنیالیسته‌ ئه‌وروپیه‌کانه‌وه‌، ژێرده‌ستیی بوو به‌ هۆکار و بزوێنه‌ری وشیاری و ڕزگاریی نیشتیمانی لێکه‌وته‌وه‌، که‌چی له‌لای ئێمه‌ی کورد به‌پێچه‌وانه‌وه‌ شکاوه‌ته‌وه‌، به‌وه‌ی که‌ ژێرده‌ستیی ئێمه‌ کپکردنی وشیاری لێهاتۆته‌ به‌رهه‌م و نه‌توانین و خه‌مساردی لێکه‌وتۆته‌وه‌.

هۆکاری ئه‌وه‌ی که‌ ژێرده‌سته‌یی ئێمه‌ نه‌بۆته‌ وشیارییه‌کی کامڵ بۆ ڕزگاریی نیشیمان، ئه‌وه‌یه‌ سنوری ئێراق و سوریا و تورکیا که‌ له‌دوای جه‌نگی جیهانی یه‌که‌مه‌وه‌ چه‌سپێنراوه‌ و سێ وڵاتی تازه‌ی خولقاندووه‌ که‌ ئێمه‌ به‌شێکی بچوکی هه‌ریه‌کێک له‌و ده‌وڵه‌ته‌ تازانه‌یه‌ن و له‌چاو میلله‌تی سه‌رده‌ستدا که‌مینه‌ین. ئه‌و به‌شه‌ش که‌ به‌ر ئێران که‌وتووه‌ و به‌درێژایی مێژوویه‌کی چه‌ند هه‌زار ساڵه‌ی له‌گه‌ڵ میلله‌ته‌کانی تری ئێراندا به‌سه‌ربردووه‌، له‌پڕێکدا، له‌ دوای هه‌مان جه‌نگه‌وه‌، ده‌بینێت پارچه‌یه‌کی بچوک و میلله‌تێکی به‌ڕێژه‌ که‌م به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵاتی فارس به‌جێهێڵراوه‌.

ئێمه‌ بمانه‌وێت و نه‌مانه‌وێت مێژووی به‌کرده‌وه‌مان له‌دوای جه‌نگی جیهانی یه‌که‌مه‌وه‌ ده‌ستپێده‌کات، واته‌ میلله‌تێکی تازه‌ین و له‌ سنوری ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌دا، له‌چاو میلله‌تی سه‌رده‌ستدا که‌مایه‌تیین. ئه‌وه‌ حه‌قیقه‌تێکه‌ که‌ ده‌بێت قبوڵی بکه‌ین، بۆئه‌وه‌ی خاڵی لاوازی ئێستامان بدۆزینه‌وه‌.

ده‌وڵه‌تی عوسمانی کورتکرایه‌وه‌ و بوو به‌ ده‌وڵه‌تی ئه‌و تورکیایه‌ی ئه‌مڕۆ سنوره‌کانی ده‌بینین، عه‌ره‌ب پارچه‌پارچه‌کراو ئێراق و سوریا و.... وڵاتانی تری لێدروستکرا. ئێران سنوره‌کانی ئه‌مڕۆی چه‌سپێنرا و وه‌ک ده‌وڵه‌تێکی به‌هێز له‌ناوچه‌که‌دا مایه‌وه‌ و ده‌سه‌ڵاتیش هه‌ر له‌لای فارسه‌کان چه‌قیبه‌ست. واته‌ میلله‌ته‌کانی دراوسێمان له‌ جێگه‌ی خۆیاندا مانه‌وه‌ و بوون به‌ ده‌وڵه‌ت، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ئێمه‌ گوێزراینه‌وه‌ ناو چوار سنوره‌وه‌ و له‌ سفره‌وه‌ ده‌ستمان پێکردۆته‌وه‌. هه‌ربۆیه‌ ده‌ڵێین ئێمه‌ میلله‌تێکی تازه‌ین و له‌دوای جه‌نگی جیهانی یه‌که‌مه‌وه‌ وه‌ک چوار که‌مایه‌تی چوار ده‌وڵه‌ت هاتوینه‌ته‌ ئاراوه‌.

ئه‌وه‌ خاڵی لاوازی یه‌که‌می کورده‌ که‌ ناتوانێت وه‌ک میلله‌تێک هێزوتوانای خۆی بدۆزێته‌وه‌ و نیشتیمانه‌که‌ی ده‌ستنیشان بکات.

ئه‌و بارودۆخه‌ی میلله‌تی کورد خۆی تیابینیوه‌ته‌وه‌، گه‌لێک کێشه‌ی به‌دوای خۆیداهێناوه‌، وه‌ک که‌مایه‌تیه‌ک له‌ ژێرده‌ستی میلله‌تێکدا که‌ له‌ جێگه‌ی خۆیدا دانیشتوه‌ و کوردیش وه‌ک نامۆیه‌ک که‌ نه‌ میوانه‌ و نه‌ هاووڵاتیی، نه‌ خاوه‌نی نیشتیمانه‌، نه‌ خاوه‌نی ده‌سه‌ڵات، دوابه‌دواش نه‌ خاوه‌نی که‌لتوره‌ نه‌ مێژوو.

کورد له‌ مێژووه‌ تازه‌که‌یدا هه‌ر خه‌ریکی زیندوکردنه‌وه‌ی مێژوو بووه‌. به‌و واتایه‌ی هه‌ر خه‌ریکی پارێزگاریکردنی زمان و که‌لتور و ڕیشه‌ دۆزینه‌وه‌ و دامه‌زراندنه‌وه‌ی خۆی بوه‌.

ته‌وه‌ری دووه‌م:

دوو میرنشینیی

بارودۆخی کوردستانی ئێراق، به‌ تایبه‌تی له‌ دوای ڕاپه‌ڕینی 1991یه‌وه‌، تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌، به‌وه‌ی کورد بۆ یه‌که‌م جار له‌ مێژووه‌ تازه‌که‌یدا ده‌ستی گه‌شتووه‌ به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتی، که‌ ڕاسته‌وخۆ له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارێتی ناوه‌ندییه‌وه‌ حوکم ناکرێت.

له‌م هه‌رێمه‌دا که‌ به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ک سه‌ر به‌ ده‌وڵه‌تی ئێراقه‌، هێشتا سنورێک نیه‌ که‌ نیشتیمانی کوردان ده‌ستنیشانبکات.

ئایا سنوری پارێزگای سلێمانی و هه‌ولێر و دهۆک، سنوری هه‌رێمه‌، یاخود هه‌موو ئه‌و ناوچانه‌ش ده‌گرێته‌وه‌ که‌ له‌ ماوه‌ی سنورکێشانی ئێراقه‌وه‌ تا ڕوخاندنی ڕژێمی به‌عس، ورده‌ ورده‌ له‌و هه‌رێمه‌ دابڕاون؟

ئه‌مڕۆ به‌ کرده‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتی به‌ناو کوردی ته‌نها سێ پارێزگاکه‌یان له‌ژێر ڕکێفدایه‌، ئه‌وه‌ی دابه‌شی دوو میرنشین کراوه‌، میرنشینی به‌رزانی و تاڵه‌بانی. ئه‌وه‌ی بۆته‌ هۆکاری دووه‌م له‌ دروستنه‌بوونی وشیاری نه‌ته‌وایه‌تی و هه‌ست به‌ که‌مکردن و مانه‌وه‌ له‌ قه‌واره‌ی که‌مایه‌تیدا.

کورد ئه‌وه‌نده‌ی له‌ ماوه‌ی ئه‌م بیست ساڵه‌ی ڕابوردوودا دوودڵ بوه‌ به‌رامبه‌ر به‌ سنوری نیشتیمانه‌که‌ی، هه‌رگیز ئه‌وه‌نده‌ له‌ سنوری هه‌رێمی کوردستانی ئێراق، دوودڵ نه‌بووه‌.

سه‌رده‌می ژێرده‌سته‌یی، کورد له‌ پێناوی کوردستاندا خه‌باتی ده‌کرد، واته‌ هه‌موو ئه‌و ناوچانه‌ی له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌ کوردنشین بوون و کوردی تیاژیاون. سنوری خه‌یاڵی کورد له‌ حه‌مرین و خانه‌قینه‌وه‌ ده‌ستیپێده‌کرد و له‌ سنجار کۆتایی پێده‌هات، که‌چی له‌ ئه‌رزی واقیعدا له‌ هه‌ولێر و سلێمانی و دهۆک ده‌رنه‌چوو.

واقیع هه‌ر به‌وه‌وه‌ نه‌وه‌ستا به‌ڵکو له‌و سێ پارێزگایه‌ دوو میرنشینی سه‌رده‌می سۆران و بادینانی زیندوو کرده‌وه‌ و کورد بووه‌وه‌ به‌ خاوه‌نی. واته‌ گه‌ڕاینه‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می عوسمانی، به‌ڵام له‌ سه‌رده‌می نوێدا. سه‌رده‌می دیموکراتی و مافی مرۆڤ و شۆڕشی گه‌لانی ئازادیخواز، بۆ ئێمه‌ بوه‌وه‌ به‌ زیندانی ده‌ره‌به‌گاتی و پیاده‌کردنه‌وه‌ی ئاغا و نوکه‌ر.

له‌ دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌، قۆناغێکی نوێ به‌سه‌ر مێژووه‌ تازه‌که‌ی کوردا هاتوه‌، ئه‌ویش په‌رتبوونه‌. ئه‌م په‌رتبوونه‌ی پارتی و یه‌کێتی خستویانه‌ته‌وه‌، هه‌موو هه‌وڵه‌کانی پێشووی بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی کوردی هه‌ڵوه‌شاندۆته‌وه‌ و گه‌ڕاندویه‌تیه‌وه‌ بۆ خاڵی سفر. ئه‌وه‌ی نائومێدییه‌کی تری له‌ دڵی خه‌ڵکدا سه‌وزکردوه‌ به‌وه‌ی که‌ هه‌نگاوێکی تر له‌ ڕزگاربوون دوورکه‌وتونه‌ته‌وه‌.

ته‌وه‌ری سێیه‌م:

زۆری هێزی چه‌کدار

دوو بنه‌ماڵه‌، ده‌ره‌به‌گه‌، فه‌رمانبه‌ده‌سته‌که‌ی، دوو په‌رته‌که‌ی سێ پارێزگاکه‌، یاخود دوو میرنشینه‌که‌، له‌چاو ڕه‌عیه‌تی ژێر فه‌رمانڕه‌وایاندا و له‌ ترسی یه‌کتری، دوو له‌شکری ئاماده‌ی جه‌نگیان دامه‌زراندوه که‌ کورد به‌ درێژایی مێژوو ئه‌وه‌نده‌ هێزی چه‌کداری نه‌بووه‌.

هه‌رێمی کوردستانی ئێراق له‌ ئه‌رزی واقیعدا له‌ سێ پارێزگا پێکهاتوه‌. پارێزگای دهۆک به‌ حوکمی ئه‌وه‌ی دانیشتوانه‌که‌ی کوردی بادینین، هه‌ر له‌ سه‌رده‌می مه‌لا مسته‌فاوه‌ پارتی به‌ موڵکی خۆی زانیوه‌ و بنکه‌و بنه‌مای ناوچه‌ی بادینان بوه، به‌ ئاسته‌م یه‌کێتی توانیویه‌تی له‌و ناوچه‌یه‌ نزیک بێته‌وه‌. له‌به‌رامبه‌ردا، یه‌کێتی له‌ پارێزگای سلێمانیدا که‌ دانیشتوانه‌که‌ی کوردی سۆرانین، بنکه‌ و په‌نای تیاداکوتیوه.

ئه‌وه‌ی ده‌مێنێته‌وه‌ پارێزگای هه‌ولێره‌ که‌ ئه‌و دوو هێزی چه‌کداره‌ ماوه‌ی چه‌ند ساڵێک خوێنیان له‌سه‌ر ڕشت و دوایش به‌یاریده‌ی هێزی سه‌ربازی ڕژێمی پێشوی ئێراق، به‌لای پارتیدا شکایه‌وه‌ و له‌و کاته‌وه‌ له‌ ژێر ڕکێفی ئه‌ودایه‌.

سلێمانی و هه‌ولێر ئه‌و دوو پارێزگایه‌ن که‌ چه‌قی قورساییه‌کان ده‌که‌وێته‌ سه‌ریان و زۆرترین گۆڕانکاریش به‌ر سلێمانی که‌وتووه‌. دهۆک کاریگه‌ری ئه‌وتۆی نیه‌ له‌ سه‌ر ڕێڕه‌وی ڕوداوه‌کان و زیاتر له‌ جێگه‌ی خۆی چه‌قیوه‌ و ئاڵوگۆڕی قورسه‌، به‌ حوکمی پێکهاته‌ هۆزایه‌تیه‌که‌ی. پارتی و یه‌کێتیش ئه‌م ڕاستیانه‌ ده‌زانن، هه‌ربۆیه‌ هه‌موو چڕبونه‌وه‌کانیان له‌و دوو پارێزگایه‌دا کۆده‌بێته‌وه‌.

واته‌ به‌ فیعلی هه‌رێمی کوردستانی ئێراق له‌ دوو پارێزگا پێکهاتوه‌ که‌ گرنگی سیاسی هه‌یه‌ و ڕۆڵی سه‌ره‌کی هه‌یه‌ له‌ ئاڵوگۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کاندا، واته‌ له‌دوو گۆڕه‌پانی سیاسی زیاتر نیه‌ که‌ بزوتنه‌وه‌ و چالاکی سیاسی و ڕاپه‌ڕینی تیاڕوبدات. به‌ واتایه‌کی تر به‌رته‌سکی بواری جموجۆڵی جه‌ماوه‌ری و چڕبونه‌وه‌ی له‌ نێوانی دوو شاردا. دوو شاره‌که‌ش دابه‌شی دوو هێزی چه‌کدار کراوه‌ که‌ یه‌کێکیان سه‌ر به‌ پارتیه‌ ئه‌وی تریش سه‌ر به‌ یه‌کێتی. به‌مه‌ش مه‌ودای جموجۆڵ که‌ڕه‌تێکی تر ته‌سک ده‌بێته‌وه‌ به‌وه‌ی سلێمانی له‌به‌رامبه‌ر یه‌کیتیدا وه‌ستاوه‌ و هه‌ولێر له‌به‌رامبه‌ر پارتیدا.

یه‌کێک له‌ هۆکاره‌ سه‌ره‌کیه‌کانی به‌رده‌وامنه‌بوونی ڕاپه‌ڕینی هه‌ڤده‌ی شوباتی 2011 ئه‌و دابه‌شبوونه‌ی جه‌ماوه‌ری هه‌رێمه‌ له‌ ڕوبه‌رێکی بچوکدا له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو هێزه‌ چه‌کداره‌ی هه‌ر یه‌کێک له‌و دوو لایه‌نه‌ پێکه‌وه‌یان ناوه‌.

هێزه‌ چه‌کداره‌کانی ئه‌و دوو لایه‌نه‌ هیچ ڕه‌هه‌ندێکی نیشتیمانیان نیه‌ و له‌ سیفه‌تی پێشمه‌رگایه‌تی داماڵڕاون. دوو هێزی ئاسایش، دوو هێزی موخابه‌راتی، دوو هێزی سه‌ربازی، دوو هێزی دژه‌ تیرۆر، دوو هێزی پۆلیس.... و هتد. جگه‌ له‌ چه‌ندین یه‌که‌ی سه‌ربازی تایبه‌تی و شخسی و نهێنی، هه‌موو ئه‌وانه‌ له‌ پارێزگاریکردنی دوو سه‌ره‌ک خێڵه‌که‌دان. واته‌ خاوه‌نی بیرکردنه‌وه‌ی تایبه‌تی نین و له‌سه‌ره‌وه‌ داڕێژراون که‌ ده‌بێت ئه‌رکه‌کانیان چی بێت.

ئاسۆی بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌و دوو هێزه‌ چه‌کداره‌، به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ ئاسۆی بیرکردنه‌وه‌ی خاوه‌نه‌کانیانه‌وه‌، که‌ ئه‌وانیش له‌ ترسی یه‌کتری و پارێزگاریکردنی خۆیان وه‌ک ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ست، ناتوانن نه‌ نه‌ته‌وه‌یی بیربکه‌نه‌وه‌ نه‌ نیشتیمانی. ئه‌وه‌ی ده‌یانه‌وێت هێشتنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌یه‌ که‌ که‌وتۆته‌ ژێرده‌ستیان.

به‌مه‌ ئێمه‌ له‌ وڵاتانی تری دونیا جیاده‌بینه‌وه‌ به‌وه‌ی که‌ یه‌که‌م، خاوه‌نی یه‌ک هێزی سه‌ربازیی نین، دووه‌م ئه‌و هێزانه‌ نیشتیمانی نین، به‌ڵکو دوو خاوه‌نی هه‌یه‌ که‌ هه‌ریه‌که‌یان له‌و دوو ڕوبه‌ره‌ جوگرافیایه‌که‌ی له‌ژێر ڕکێفیاندایه‌، پارێزگاری له‌ خاوه‌نه‌کانیان ده‌که‌ن. واته‌ ئومێدی ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌م هێزانه‌ ببن به‌ یه‌ک هێزی نیشتیمانی که‌ پارێزگاری له‌ گه‌ل و نیشتیمان بکه‌ن، زۆر لاوازه‌. ئه‌مه‌ش خۆی له‌ خۆیدا ده‌بێته‌وه‌ به‌و خاڵه‌ی که‌ جه‌ماوه‌ر نه‌توانێت هیچ ئومێدێک به‌ هێزی چه‌کدار ببه‌ستێت وه‌ک پارێزه‌ری. ‌‌‌

ته‌وه‌ری چواره‌م:

به‌تاڵکردنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ر به‌ ئۆپۆزسیۆن

له‌ ماوه‌ی بیست ساڵدا‌، دوو ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌سته‌که‌ی سێ پارێزگاکه‌ نه‌یانتوانی ئه‌و دوو میرنشینه‌ بکه‌نه‌وه‌ به‌یه‌ک . نه‌یانتوانی ناوچه‌کانی تری هه‌رێمی کوردستان بخه‌نه‌ سه‌ر میرنشینه‌کانیان. نه‌یانتوانی بۆ میرنشینه‌کانیان ژیانێکی مسۆگه‌ر دابین بکه‌ن. نه‌یانتوانی ئازادی به‌ ڕه‌عیه‌ته‌کانیان ڕه‌وا ببینن.

نائومێدی له‌ هه‌موو ئاستێک ده‌رچوو، بێدادی خه‌ڵکی هه‌راسان کرد و میران هه‌ر تێریان نه‌خوارد.

له‌و نێوانه‌دا ده‌نگی ناڕازایی به‌رزبوه‌وه‌، زۆرتر له‌وه‌ی به‌ یه‌ک دوو قامچی بێده‌نگ بکرێت. به‌رهه‌ڵستکارێک هه‌ڵتۆقا، وتی ئێوه‌ ده‌نگ مه‌که‌ن من حه‌قتان ده‌سێنم. به‌و پێیه‌ "ئۆپۆزسیۆن" له‌دایکبوو، جه‌ماوه‌ری بۆ ماوه‌یه‌ک هێورکرده‌وه‌ و نائومێدییه‌کی تری خسته‌ سه‌ر که‌ڵه‌که‌ی نائومێدییه‌کانی تر.

هه‌ڵبه‌ته‌ خۆیان ناویان له‌ خۆیان ناوه‌ ئۆپۆزسیۆن و له‌ دوای دروستبوونی گۆڕانه‌وه‌ ئه‌و ناوه‌ بڵاوبوه‌وه‌. ئیسلامیه‌کان هه‌میشه‌ توانراوه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا بکرێت و ده‌ستیده‌ستیان پێبکرێت و له‌ژێر چاودێریدا بهێڵرێنه‌وه‌. له‌گه‌ڵ په‌یدابونی گۆڕاندا ئه‌وانیش گوڕێکیان تێکه‌وته‌وه‌ و پێکه‌وه‌ به‌ره‌ی ئۆپۆزسیۆنیان داتاشی.

گۆڕان له‌ نێوانی دوو ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌سته‌که‌ی سێ پارێزگاکه‌دا، له‌گه‌ڵ داواکاریی که‌مایه‌تی میلله‌تێکی دابه‌شکراودا، له‌ نیشتیمانێکی بێسنوری نیوه‌ داگیرکراودا، نه‌یتوانیوه‌ هاوسه‌نگی هاوکێشه‌کان ڕابگرێت. له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌رکه‌که‌ قورسه‌ و ئه‌وانیش وه‌ک باڵێکی جیابوه‌وه‌ی یه‌کێتی، ده‌بوایه‌ و ده‌بێت له‌ نێوانی پارتی و یه‌کێتی و جه‌ماوه‌ردا پێگه‌یه‌ک دروستبکه‌ن و بتوانن بمێننه‌وه‌ و کاریگه‌ریشیان هه‌بێت، ئه‌وا زۆربه‌ی سیاسه‌ته‌کانیان که‌ ده‌بێت ئه‌و هه‌مووه‌ ورده‌کارییه‌ی بۆ بکه‌ن، کورتدێنێت. ئه‌وان ناتوانن هاوسه‌نگی نێوانی دولایه‌نه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌که‌ ڕابگرن و جه‌ماوه‌ریش زویر نه‌که‌ن. به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ ئه‌وان نه‌یانتوانی ببن به‌ "ئۆپۆزسیۆن" و جه‌ماوه‌ر هه‌ڵبژێرن و به‌یه‌کجار پشت له‌ دوو ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌سته‌که‌ بکه‌ن. به‌وه‌ش ئاسۆی بیرکردنه‌وه‌ی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان نه‌یتوانی به‌رفراوان بێت و نیشتیمان و میلله‌ت له‌سه‌رو هه‌موو سیاسه‌تێکه‌وه‌ دابنێت و به‌ مانای وشه‌ ببێته‌ به‌رهه‌ڵستکاری سیاسه‌ته‌ چه‌واشه‌کانی دوو بنه‌ماڵه‌ خاوه‌ن میرنشینه‌که‌.

ته‌وه‌ری پێنجه‌م:

نه‌بوونی، یاخود دروستنه‌بوونی ئیمانی سه‌رکه‌وتن/ گه‌ڵاڵه‌نه‌بوونی وشیاریی

‌‌‌‌‌ئه‌گه‌ر ئه‌و چوار فاکته‌ره‌ی پێشوو کۆبکه‌ینه‌وه‌، به‌و ده‌رئه‌نجامه‌ ده‌گه‌ین که‌ میلله‌تی کورد له‌ کوردستانی ئێراقدا گه‌شتۆته‌ ئه‌وپه‌ڕی نائومێدی، له‌وه‌ی که‌ تروسکایی ڕزگاربوونی لێوه‌ نزیک بێت.

کورد چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تێکی نیه‌ تیا بجه‌نگێت. سنوری نیشتیمانه‌که‌ی دیاری نه‌کراوه‌ که‌ تیا بجوڵێته‌وه‌. تاکه‌ فه‌رمانڕه‌وایه‌ک نیه‌ که‌ سیسته‌مێکی هه‌بێت و میلله‌ت بچه‌وسێنێته‌وه‌. کوردستان نه‌خشه‌یه‌ک نیه‌ له‌ جیهاندا کورد بتوانێت پاڵپشتی بۆ په‌یدابکات.

ئێمه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی میسر ناچین که‌ خاوه‌نی هێزی چه‌کداری نیشتیمانییه‌. له‌ لیبیا ناچین که‌ خاوه‌نی چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تێک و سنورێکی دیاریکراو و دیکتاتۆرێکی به‌دناو بوو. بارودۆخی ئێمه‌ له‌ یه‌مه‌ن و سوریاش ناچێت که‌ ڕاسته‌وخۆ جه‌ماوه‌ر ڕوبه‌ڕوی گولله‌ی هێزی چه‌کداری ده‌سه‌ڵات ببێته‌وه‌. هه‌وو ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ خاوه‌نی ڕوبه‌رێکی گه‌وره‌ی جوگرافیایین و لیبیای لێده‌رچێت، خاوه‌نی چڕی دانێشتوانێکی زۆرن، که‌ دوو هۆکاری یاریده‌ده‌ری ڕاپه‌ڕینی ئه‌م جاره‌یان بوو که‌ ئێمه‌ نیمانه‌. ئێمه‌ که‌مێک له‌ به‌حره‌یه‌ن ده‌چین به‌وه‌ی وه‌ک دانیشتوان که‌م و وه‌ک ڕوبه‌ری جوگرافیایی به‌رته‌سک و وه‌ک ناوچه‌، پشتگوێخراو، به‌ڵام له‌جیاتی میرنشینێک، ئێمه‌ دوو میرنشینیشمان هه‌یه‌ که‌ ئه‌وه‌نده‌ی تر بارودۆخه‌که‌ی ئاڵوز کردوه‌.

ئه‌وانه‌ به‌ گشتی ئه‌و هۆکارانه‌ن که‌ له‌ ئێستادا بونه‌ته‌ ڕیگر له‌به‌رده‌م خۆپیشاندانی به‌رفراوانی جه‌ماوه‌ریدا له‌ هه‌رێمی کوردستان و هه‌مان هۆکاریش بوون که‌ ڕاپه‌ڕینی شوباتی 2011ه‌ش نه‌یتوانی به‌رده‌وام بێت.

له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و بارودۆخانه‌شدا، هێشتا ئێمه‌ تایبه‌تمه‌ندێتی خۆمان هه‌یه. ئه‌وه‌ی که‌ هاتۆته‌ ئاراوه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ نائومێدییه‌کی به‌رفراوان یه‌خه‌ی به‌ ده‌رونی زۆربه‌مان گرتوه‌. که‌س به‌ که‌س نیه‌ و هه‌رکه‌سه‌ش ده‌یه‌وێت به‌لای خۆیدا ڕایبکیشێت.

تایبه‌تمه‌ندێتی ئێمه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌

به‌شێکی میلله‌تێکی گه‌وره‌ین و له‌ ڕه‌گوڕیشه‌ی خۆمان هه‌ڵکه‌نراوین و له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی که‌ خۆمانی تیاده‌بینینه‌وه‌، که‌مینه‌ین. واته‌ سیفه‌تی میلله‌تی ته‌وامان پێنیه‌. سنوری نیشتیمانمان هه‌تا ئه‌مڕۆ له‌ هیچ به‌شێکدا نه‌چه‌سپاوه‌. واته‌ خاوه‌نی سه‌رزه‌مینێکی دیاریکراو نین له‌سه‌ر گۆی ئه‌م زه‌وییه‌. هیچ داموده‌زگایه‌کی ده‌وڵه‌تیی که‌ ڕه‌وایه‌تی سه‌ربه‌خۆیی و یاسایی هه‌بێت، بوونی نیه‌، واته‌ خاوه‌نی کۆمه‌ڵگایه‌ک نین که‌ له‌ شارستانیه‌ته‌وه‌ نزیک بوبێته‌وه‌.

له‌ هه‌رێمی کوردستانی ئێراقدا ئێمه‌ ده‌وڵه‌تێک نین که‌ ناوی ده‌وڵه‌تی کوردستان بێت و له‌ سه‌ر نه‌خشه‌ی نێوده‌وڵه‌تیدا دانمانپیانرابێت. به‌ڵکو ئێمه‌ به‌شێکین له‌ ئێراق و ته‌نها ڕه‌گه‌زه‌که‌مان جیاوازاه‌. ئه‌وانه‌ چه‌نده‌ خاڵی لاوازین، ده‌ ئه‌وه‌نده‌ش خاڵی پێداویستی بنیاتنانی کۆمه‌ڵگایه‌که‌ که‌ شایه‌نی مرۆڤێکی هاوچه‌رخ بێت. ئه‌وانه‌ تایبه‌تمه‌ندێتی میلله‌تی کوردی به‌شبه‌ش کراوه‌ که‌ بیسه‌لمێنێت که‌ میلله‌تێک پێک ده‌هێنێت، که‌ نیشتیمانێکی هه‌یه‌ ناوی کوردستانه‌، که‌ سنورێک هه‌یه‌ له‌ میلله‌تان و ده‌وڵه‌تانی تری ناوچه‌که‌ی جیایده‌کاته‌وه‌.

له‌ هه‌رێمی کوردستانی ئێراقدا، ئه‌رکه‌کان به‌وه‌ خۆی جیاده‌کاته‌وه‌ که‌ سنوری نیشتیمانێک دیاریبکرێت و کۆمه‌ڵگایه‌ک و سیسته‌مێک دابمه‌زرێت که‌ هه‌موومان وه‌ک یه‌ک بگرێته‌وه‌، له‌ هه‌مان کاتدا زه‌مانه‌تی پارێزگاریکردنی ئه‌و به‌شه‌ی کوردستان له‌ ده‌ستور و یاسای ئێراق و کوردستاندا بچه‌سپێنرێت که‌ ئه‌وه‌ مافی کورده‌ و ده‌توانێت سه‌ربه‌خۆیی خۆی وه‌ک ده‌وڵه‌تێک ڕابگه‌یه‌نێت، چ له‌ چوارچێوه‌ی ئێراقدا، وه‌ک کۆنفیدرالیزم، چ وه‌ک ده‌وڵه‌تێکی سه‌ربه‌خۆ.

ئه‌و بارودۆخه‌ ده‌رئه‌نجامێکی سروشتی کۆمه‌ڵگایه‌کی ژێرده‌سته‌یه‌ که‌ ده‌یه‌ها ساڵ له‌ژێر باری دواکه‌وتووییدا ماوه‌ته‌وه‌ و ئاستی وشیاری سنوری ئه‌قڵی نه‌بڕیوه‌. ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ هه‌یه‌ داڕزانێکی ئاشکرای ئاکار و هه‌موو خووڕه‌وشتێکی کورده‌واری و مرۆڤایه‌تییه‌. کۆمه‌ڵگایه‌ک به‌رهه‌مهاتووه‌ که‌ به‌ربه‌ره‌ڵایه‌ و به‌ مانای وشه‌ سنور بۆ هیچ هه‌ڵسوکه‌وتێک دیارینه‌کراوه‌، به‌ڵام هه‌ڵبه‌ته‌ به‌ باره‌ خراپ و ناشیرینه‌کاندا.

له‌گه‌ڵ فرۆشی نه‌وتدا، چینێک ده‌وڵه‌مه‌ندی له‌گه‌ڵ خۆیدا هێناوه‌ که‌ له‌ ده‌وری دوو جه‌مسه‌ری ده‌سه‌ڵاته‌که‌ کۆبونه‌ته‌وه‌ و هیچ ئاڕاسته‌یه‌کی نیشتیمانی و نه‌ته‌وه‌یی و ته‌نانه‌ت مرۆڤانه‌شیان نیه‌ له‌ گیرفانی تایبه‌تی خۆیان زیاتر. ئه‌وانه‌ مشه‌خۆرێکن له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی به‌ربه‌ره‌ڵادا و له‌ وڵاتێکی به‌ربه‌ره‌ڵای وه‌ک ئێراقدا و له‌ جیهانێکی به‌ربه‌ره‌ڵای سه‌رمایه‌دار و به‌رژه‌وه‌ندپه‌رستی وه‌ک ئه‌مڕۆدا که‌ که‌س ئاوڕ له‌ که‌س ناداته‌وه‌، ئه‌گه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیه‌کی تایبه‌تی تیا نه‌بێت.

نه‌وه‌یه‌ک ده‌بێت ده‌ستپێشخه‌ری بکات و سه‌رله‌به‌ری کۆمه‌ڵگا ڕاماڵێت و له‌ سفره‌وه‌ ده‌ستپێبکاته‌وه‌. هیچ جێگایه‌ک نیه‌ که‌ ده‌ستیلێوه‌پێبکرێت و ده‌بێت هه‌مووی بگۆڕدرێت، ده‌بێت ئیمانێک و گوڕ و باوه‌ڕێکی نوێ بێته‌ ئاراوه‌ و بتوانێت بیرکردنه‌وه‌ بکاته‌ ئامڕازێک که‌ ئه‌قڵ به‌کاربێنێت، ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ ونه‌ و له‌ هیچ بستێکی ئه‌م خاکه‌دا جێگه‌ی نابێته‌وه‌.‌

بوونی بینراو و بوونی نه‌بینراو

2011-10-11T13:17:00.000-07:00

بوونی بینراو و بوونی نه‌بینراو

11.10.2011

بینراو له‌ نه‌بینراوه‌وه‌ هاتووه‌، نه‌بینراو هه‌ر هه‌بووه‌، چونکه‌ هیچ شتێک له‌ هیچه‌وه‌ دروستنابێت. هیچ بوونی نیه‌، ئه‌وه‌ی که‌ هه‌یه‌ بوونه. بوون سه‌ره‌تا و کۆتایی نیه‌، بوون بێسنوره‌. ئه‌وه‌ی که‌ ده‌بینرێت لایه‌نی که‌می ئه‌و بوونه‌یه‌ و سه‌ره‌تا و کۆتایی هه‌یه‌ و سنورداره‌، واته‌ ته‌مه‌نی هه‌یه‌.

کێشه‌ی ئێمه‌ له‌گه‌ڵ بووندا، بوونی بینراوه‌، ئه‌وه‌ی پێی ده‌ڵێین ژیان، زه‌وی، ئه‌ستێره‌، گه‌ردوون. ئێمه‌ له‌ کێشه‌ی ئه‌م بوونه‌ تێناگه‌ین ئه‌گه‌ر له‌ بوونی نه‌بینراو دایبماڵین، هه‌ربۆیه‌ زۆربه‌ی کات هیچ کێشه‌یه‌کمان بۆ چاره‌سه‌ر ناکرێت، چونکه‌ ده‌مانه‌وێت له‌و سه‌ره‌تایه‌وه، سه‌ره‌تای بوونی دیاره‌وه‌، ده‌ستپێبکه‌ین.

کێشه‌ی ژیان له‌سه‌ر گۆی ئه‌م زه‌وییه‌وه‌، یاخود له‌سه‌ر هه‌ر گۆی زه‌ویه‌کی تر، له‌وێوه‌ ده‌ستپێده‌کات که‌ له‌بوونی نه‌بینراو داده‌بڕدرێت و هه‌وڵ ده‌درێت هه‌موو وه‌ڵامه‌کان له‌و سنوره‌دا، سنوری ژیاندا، ده‌سته‌به‌ربکرێت.

بوون له‌ ژیانی بینراودا، زبره‌، ڕه‌قه‌، دڕنده‌یه، ئه‌وه‌ش وه‌ک سه‌ره‌تا واپێویست ده‌کات، تا تێگه‌یشتن ده‌گاته‌ ئه‌و ئاسته‌ی ئه‌م ژیانه‌ ده‌بێته‌ دیارده‌یه‌کی گوزه‌ر له‌ بوونی نه‌بینراودا.

ده‌شێت ئه‌م ژیانه‌ بینراوه‌ له‌به‌ر ڕوناکی بوونی نه‌بینراودا هێوربکرێته‌وه‌ و جارێکی تر دابڕێژرێته‌وه‌، به‌وه‌ی ژیانی سه‌ر گۆی زه‌وی گه‌شتێکی فێربوون و چێژوه‌رگرتنه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی که‌س ئازاری که‌س بدات.

‌‌‌‌وه‌ک وتمان، وه‌ک سه‌ره‌تا ئه‌م بوونه‌ بینراوه‌، یاخود ئه‌م ژیانه‌، زبرو ڕه‌ق و دڕنده‌یه‌. هه‌موو بونه‌وه‌رێک له هه‌موو بونه‌وه‌رێک ده‌ترسێت، هاوڕه‌گه‌زه‌کانی خۆی نه‌بێت، به‌ڵام له‌ مرۆڤدا پێچه‌وانه‌ ده‌بێته‌وه‌، مرۆڤ به‌ پله‌ی یه‌که‌م له‌ مرۆڤی هاوڕه‌گه‌زی خۆی ده‌ترسێت. مرۆڤ خۆی له‌ مرۆڤه‌کانی چواردوه‌ری خۆی ده‌پارێزێت، مرۆڤ ئه‌گه‌ر بزانێت مرۆڤه‌که‌ی به‌رامبه‌ری له‌ خۆی لاوازتره‌، په‌لاماری ده‌دات، به‌کاریده‌هێنێت. مرۆڤ هێشتا دوژمنی خۆیه‌تی و ناتوانێت به‌ دۆست سه‌یری هاوڕه‌گه‌زه‌که‌ی خۆی بکات. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش چه‌کی به‌رهه‌م هێناوه‌، بۆ هێرش و بۆ به‌رگری. زمان و میلله‌ت و سنوری جیاکردۆته‌وه‌، قه‌ڵا و ده‌وڵه‌تی دروستکردوه‌، له‌شکر و سوپای پێکه‌وه‌ناوه‌.

له‌و ڕۆژه‌وه‌ هه‌تا ئه‌مڕۆ مرۆڤ له‌ دوبه‌ره‌کایه‌تی یه‌کتر نه‌که‌وتووه‌ و ته‌واو نه‌بووه. هه‌تا ئێستا تێنه‌گه‌شتوه‌ که‌ زبریی و ڕه‌قیی و دڕنده‌یی، پێداویستی مانه‌وه‌ی ژیانی بینراوه‌ له‌ قۆناغێکدا. مانه‌وه‌ له‌و قۆناغه‌دا، ده‌رخواردانی هه‌موو پێشکه‌وتنێکی تره بۆ ئه‌و ململانێیه‌ی قۆناغه‌که‌ی به‌سه‌رچوه‌ و ڕێکردنه‌وه‌یه‌ له‌به‌رده‌م هه‌موو هێزێکی ده‌ره‌کی تردا که‌ دڕندایه‌تی خۆی داسه‌پێنێت.

ئه‌م به‌گژیه‌کداهه‌ڵچونه‌ بواری په‌یوه‌ستبونه‌وه‌ به‌ ڕه‌گه‌وه‌ لاواز ده‌کات و مرۆڤ دورده‌خاته‌وه‌ له‌ سه‌رچاوه‌ نه‌بینراوه‌که‌ی و ده‌یکاته‌ بونه‌وه‌رێکی بێ دایک و باوک. مه‌ترسیه‌که‌ش هه‌ر له‌وێدایه‌، چونکه‌ ئه‌وسا خۆی لێ ده‌بێت به‌ سه‌رداری ژیان و گه‌ردوون و ده‌یه‌وێت داگیریبکات. هه‌ڵبه‌ته‌ بونه‌وه‌ری تریش زۆر پێش مرۆڤی سه‌ر ئه‌م زه‌ویه‌، به‌و هه‌ڵه‌یه‌داچوون و چاره‌نوسیان له‌ ونبوون زیاتر نه‌بووه‌ و نابێت، هه‌رچه‌نده‌ به‌ گه‌شه‌یه‌که‌ی زۆر به‌رزیش گه‌شتبن.

مرۆڤ وه‌ک بونه‌وه‌رێک که‌ ته‌مه‌نێکی دیاریکراوی هه‌یه‌ ده‌یه‌وێت ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر هه‌موو بوونێکی بینراودا بشکێت، ده‌یه‌وێت جێگه‌ی بوونی نه‌بینراو بگرێته‌وه‌، یاخود خۆی لێده‌بێت به‌و. کێشه‌ گه‌وره‌که‌ی بوونیش هه‌ر له‌وێوه‌ ده‌ست پێده‌کات، کاتێک مرۆڤ وه‌ک بونه‌وه‌رێک، ده‌یه‌وێت له‌ جێگه‌ی خودا دابنیشێت. خودا به‌و تێگه‌شتنه‌ی که‌ سه‌رچاوه‌ی بوونی بینراوه‌. ‌‌‌

ئازادی و دادپه‌روه‌ریی

2011-10-09T10:31:00.000-07:00

ئازادی و دادپه‌روه‌ریی

09.10.2011

ئایا ده‌کرێت بیر له‌ ئازادی بکرێته‌وه‌ به‌بێ دادپه‌روه‌ریی؟ یاخود بواری ئازادی هه‌یه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی دادپه‌روه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی جێگیربکرێت؟

به‌کارهێنان هه‌زار شێواز له‌ خۆی ده‌گرێت، هه‌ر له‌ خراپبه‌کارهێنانی ئابورییه‌وه‌، تا ده‌گاته‌ خراپبه‌کارهێنانی جه‌سته‌یی و ده‌رونی و خراپبه‌کارهێنان وه‌ک فێڵلێکردن و خڵه‌تاندن و ڕاستی شاردنه‌وه‌ و هه‌ڵه‌شه‌کردن و به‌لاڕێدابردن.

ئازادی مرۆڤ کاتێک به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت، که‌ دادپه‌روه‌ریی په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانی داڕشتبێت. دادپه‌روه‌ریی له‌ هه‌موو به‌ریه‌ککه‌وتنه‌کاندا ئاماده‌ بێت، به‌وپێیه‌ی که‌س نه‌توانێت مافی یه‌کێکی تر پێشێل بکات، یاخود بۆ خۆی به‌کاریبهێنێت، له‌و کاتانه‌دا که‌ مرۆڤه‌کان به‌رامبه‌ر یه‌کتر/ له‌گه‌ڵ یه‌کتردا یه‌کسان ده‌بن و هه‌مان ماف و ئه‌رکیان ده‌بێت به‌پێی پێگه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانیان، ته‌نها ئه‌وسا ده‌توانن به‌رامبه‌ر به‌ خودی خۆیان و ئه‌وانی تریش ئازاد بن.

گه‌وره‌ترین بێدادی له‌ سه‌ر ئاستی جیهاندا که‌ کرابێت و هه‌تا ئه‌مڕۆش به‌رده‌وام بێت، به‌کۆیله‌کردنی میلله‌تانی جیهانی ده‌ره‌وه‌ی ڕۆژئاوایه له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستانی جیهانی ڕۆژئاواوه‌. هه‌ر له‌ به‌کۆیله‌کردنی جه‌سه‌د‌ییه‌وه‌ تا سه‌رپێشۆڕکردن و سیاسه‌ت پێپڕکردنه‌وه‌ و دزینی ئابوری و جه‌نگ به‌سه‌ردا سه‌پاندن و کوشتن و بڕین. میلله‌تانی ده‌ره‌وه‌ی جیهانی ده‌ره‌وه‌ی ته‌وه‌ر ساڵانێکی زۆر ڕاسته‌وخۆ ژێرده‌سته‌ی ئیمپریالیستی جیهانی بوون و له‌ دوای ڕزگاربونیشه‌وه‌ له‌ ڕیگه‌ی فه‌ڕمانڕه‌وا خۆماڵیه‌کانیانه‌وه‌، درێژه‌یان به‌هامان ژێرده‌سته‌یی داوه‌ به‌ ناڕاسته‌وخۆ.

کاتێک میلله‌تێک ژێرده‌سته‌ی میلله‌تێکی تر ده‌بێت، زۆربه‌ی زۆری میلله‌تی سه‌رده‌ست به‌شداره‌ له‌ خێروبێری ئه‌و میلله‌ته‌ ژێرده‌سته‌یه‌دا، چ ڕاسته‌وخۆ وه‌ک بازرگان و خاوه‌ن کارگه‌کان، چ ناڕاسته‌وخۆ وه‌ک هه‌موو ئه‌و به‌روبوومه‌ی ڕو له‌ وڵاته‌که‌یان ده‌کات به‌بێ ئه‌وه‌ی نرخی ته‌واوی پێدرابێت. واته‌ بێده‌نگبوونی میلله‌تی سه‌رده‌ست له‌و ڕاوڕوتکردنه‌، نیشانه‌ی به‌شداربوون و پشکی خۆشگوزه‌رانیانه‌.

ئه‌وان خۆیان به‌ ئازاد ده‌ده‌نه‌ قه‌ڵه‌م که‌ توانیویانه‌ میلله‌تێکی تر سه‌رشۆڕبکه‌ن و بۆ خۆیان به‌کاریبێنن. نادادپه‌روه‌ریی له‌ جیهاندا له‌وێوه‌ ده‌ستپێده‌کات، کاتێک میلله‌تێک، یاخود چه‌ند میلله‌تێک خۆیان به‌ به‌رزتر ده‌زانن له‌ ئاست میلله‌ته‌کانی تردا، له‌وێ به‌دواوه‌ مێژوو له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان به‌سه‌ر ئازادی میلله‌ته‌کانی تردا لێده‌خوڕن.

ده‌سه‌ڵاتی سیاسی له‌ خۆرئاوادا په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان له‌گه‌ڵ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌کاندا، ده‌گونجێنێت، به‌ شێوه‌یه‌ک که‌ بتوانێت باشترین باری کۆمه‌ڵایه‌تی، به‌پێی ئه‌و سیاسه‌ته‌ی نوێنه‌ریه‌تی، به‌رێتبه‌ڕێوه‌. ده‌سه‌ڵاتی سیاسی خۆی ڕاسته‌وخۆ خاوه‌نی کۆمپانیا و بازرگانی نیه‌، به‌ڵکو نێوه‌ندێکه‌ کاروباری هه‌ردوولا ده‌که‌وێته‌ سه‌رشانی، واته‌ ڕێکخستنی بازاڕی کار و سه‌رمایه‌ و بارودۆخی کۆمه‌ڵایه‌تیش له‌و نێوانه‌دا ده‌بێت هاوسه‌نگی ڕابگیردرێت.

تاکی ئه‌و کۆمه‌ڵگایانه‌ هه‌میشه‌ ده‌یه‌وێت ببێت به‌ خاوه‌نی زیاتر و ڕاسته‌وخۆ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی تاوانبار ناکات، ئه‌گه‌ر که‌متری هه‌بێت. تاکی ڕۆژئاوایی ئه‌وه‌نده‌ ئاگایی په‌یداکردوه‌، ده‌زانێت ده‌سه‌ڵاتی فه‌رمانڕه‌وا، هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ بڕده‌کات و له‌ پشت ئه‌و فه‌رمانڕه‌وایه‌تیه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتێکی گه‌وره‌تر فه‌رمانڕه‌وایه‌.

له‌ کۆمه‌ڵگاکانی ئێمه‌ی ده‌ره‌وه‌ی جیهانی ته‌وه‌ر، له‌به‌رئه‌وه‌ی فه‌رمانڕه‌وا کراوه‌ به‌ فه‌رمانبه‌ری ده‌سه‌ڵاتێکی گه‌وره‌تر، هه‌میشه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وه‌ی هه‌بووه‌ و هه‌یه‌ که‌ خۆی ڕاسته‌وخۆ حوکمی میلله‌ته‌که‌ی بکات و خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاتێکی ڕه‌هابێت له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاتدارێتییه‌ی بۆی دیاریکراوه‌. واته‌ تا ڕاده‌یه‌کی زۆر ڕێگه‌پێدراوه‌ خۆی به‌ خاوه‌نی سامان و میلله‌تیش بزانێت و به‌ پێی ئاره‌زوه‌کانی، کۆمه‌ڵگا لێبخوڕێت.

هه‌ر بۆیه‌ تاکی ئێمه‌ هه‌میشه‌ ده‌زانێت که‌ ڕاسته‌وخۆ ئه‌و نادا‌دپه‌روه‌رییه‌ی که‌ خۆی تیا ده‌بینێته‌وه‌، به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ ده‌سه‌ڵاتی فه‌رمانڕه‌واوه‌.

گوڕی شۆڕشگێڕی تاکی ڕۆژئاوایی بۆ دادپه‌روه‌ری جیهانی، له‌ نێوانی خێرکردن و منداڵ هه‌ڵگرتنه‌وه‌ له‌ جیهانی دووه‌مدا، گیری خواردوه‌ و هیچی تری پێناکرێت. تاکی ڕۆژئاوایی هه‌رئه‌وه‌نده‌ ده‌سه‌ڵاتی بۆهێڵراوه‌ته‌وه‌ که‌ ئه‌گه‌ر تۆزێک له‌ ژیانی تاکه‌که‌سی خۆی زیاتر بیربکاته‌وه‌ و به‌و ئازادییه‌ی هه‌یه‌تی، بیه‌وێت دادپه‌روه‌رییه‌ک جێگه‌ پێبکاته‌وه‌ و ویژدانی خۆی پێ ئاسوده‌ بکات.

ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ند ئه‌و ئازادییه‌ی فه‌راهه‌م کردوه‌ که‌ هه‌ر که‌س بتوانێت ژیانێکی مسۆگه‌ر دابین بکات و قه‌ناعه‌تی به‌ زۆربه‌ هێناوه‌ که‌ وڵاتانی ده‌ره‌وه‌ی ته‌وه‌ر دواکه‌وتویه‌تیه‌کانیان خۆیان لێی به‌رپرسیارن و خۆیان نه‌یانتوانیوه‌ پێشبکه‌ون، هه‌رچه‌نده‌ که‌سانێکی زۆریش هه‌ن که‌ هه‌ست به‌ نادادپه‌روه‌ریی جیهانی ده‌که‌ن، به‌ڵام چالاکییه‌کانیان له‌ ده‌ستپێشخه‌ری تاکه‌که‌سی ده‌رناچێت و هیچ کاریگه‌رییه‌کی سیاسی لێناکه‌وێته‌وه‌.

میلله‌تانی سه‌رده‌ست له‌ جێگایه‌کی نائاگاییاندا ده‌زانن ته‌واو ئازاد نین، له‌ کاتێکدا ده‌سه‌ڵاتدارێتی ناوه‌ند به‌رپرسیاری یه‌که‌مه‌ له‌ ڕه‌تاندن و پاشخستنی زۆربه‌ی میلله‌ته‌کانی تری جیهاندا، هه‌ربۆیه‌ هه‌میشه‌ سۆزێکیان به‌رامبه‌ر به‌ میلله‌تانی ده‌ره‌وه‌ی جیهانه‌که‌یان هه‌یه‌ و حه‌زده‌که‌ن خێریان پێبکه‌ن، هه‌ڵبه‌ته‌ بۆ خۆڕزگارکردن له‌ ئازاری ویژدان و خۆبه‌تاڵکردنه‌وه‌ که‌ هه‌ر ئه‌وه‌نده‌یان له‌ده‌ست دێت.

زۆربه‌ی وڵاته‌ ڕۆژئاواییه‌کان به‌شێک له‌ بودجه‌ی ساڵه‌نه‌یان ته‌رخان ده‌که‌ن بۆ یارمه‌تی وڵاته‌ "دواکه‌وتوه‌کان/ داگیرکراوه‌کان"، هه‌ڵبه‌ته‌ وه‌ک به‌شێک له‌ سیاسه‌تی سه‌رپێدانه‌واندن و بێده‌نگکردن و وه‌خستنه‌گه‌ڕی ئه‌و پاره‌یه‌ که‌ سه‌د ئه‌وه‌نده‌ به‌رهه‌م ده‌هێنرێته‌وه‌ و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌.

ده‌رکپێکردن و هه‌ستپێکردنی بێدادی و نه‌بوونی ئازادی ئێمه‌، ڕاسته‌وخۆیه‌ و ڕۆژانه‌ له‌سه‌ر جه‌سته‌ و ده‌رونمان ئه‌زمونی ده‌که‌ین، یاخود ڕاستر ناچار ده‌کرێین که‌ خۆمانی تیا ببینینه‌وه‌.

‌ڕۆژئاوا به‌ ئاسانی ده‌ستبه‌رداری ئه‌و سه‌روه‌رێتی و ده‌سه‌ڵاته‌ی ژێرده‌ستی نابێت، وه‌ک هه‌موو پێگه‌یه‌کی تری ده‌سه‌ڵات به‌رگری لێده‌کات و چاویپاده‌خشێنێته‌وه‌ و به‌رده‌وامی پێده‌دات، ئه‌گه‌ر ئه‌وانه‌ی که‌وتونه‌ته‌ ژێر کاریگه‌ری ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ به‌رگرییه‌کی ئه‌وتۆ نه‌که‌ن که‌ سنورێک بۆ ده‌سه‌ڵاتیان دابنێن، یاخود پاشه‌کشه‌یان پێبکه‌ن.

ئێمه‌ ناتوانین ڕاسته‌وخۆ به‌ره‌نگاری ده‌سه‌ڵاتدارێتی جیهانی ببینه‌وه‌، له‌کاتێکدا فه‌رمانڕه‌واکانی خۆمان وه‌لاوه‌ نه‌نابێت و ئاگایی کۆمه‌ڵایه‌تی، کۆمه‌ڵگای نه‌بڕیبێت، به‌ شێوه‌یه‌ک که‌ چیتر سه‌رشۆڕکردن و به‌که‌متر سه‌یرکردن وه‌ک میلله‌ت و ده‌وڵه‌ت، قبوڵ نه‌کرێت.

به‌هاری عه‌ره‌بی ده‌بێت زۆربه‌ی زۆری وڵاتانی ده‌ره‌وه‌ی ته‌وه‌ر بگرێته‌وه‌، ئه‌وسا ئه‌گه‌ر بتوانرێت پاڵه‌په‌ستۆیه‌کی به‌رگریی به‌رامبه‌ر به‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕۆژئاوا دروستبکرێت که‌ پاشه‌کشه‌ بکات و دان به‌ میلله‌ته‌کانی تری جیهاندا بنێت که‌ به‌شدارن له‌ پێکهێنان و ڕه‌وتی مێژوودا و ته‌نها پاشکۆ و زبڵدانی وڵاتانی خۆرئاوا نین. ئه‌وسا ده‌توانرێت بیر له‌ دادپه‌وه‌ریی جیهانی و ئازادی ڕاسته‌قینه ‌بکرێته‌وه‌، نه‌ک ته‌نها بۆ کۆمه‌ڵێ میلله‌تی هه‌ڵبژارده‌، به‌ڵکو هه‌موان هه‌ست به‌و ئازادییه‌ بکه‌ن و له‌ به‌روبوومی دادپه‌روه‌ریی بێبه‌ش نه‌بن.

‌

ئایا ئێمه‌ ده‌توانین سیسته‌مێکی دیموکراتی دابمه‌زرێنین؟

2011-10-06T02:09:00.000-07:00

ئایا ئێمه‌ ده‌توانین سیسته‌مێکی دیموکراتی دابمه‌زرێنین؟

06.10.2011

ئایا له‌ جیهانی ئه‌مڕۆی سیاسه‌تدا، ئێمه‌ی دانیشتوی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست که‌ له‌ پێش ئه‌م مێژووه‌ نوسراوه‌ی ئه‌مڕۆوه‌وه‌، که‌ یه‌که‌مین شارستانیه‌تی مرۆڤایه‌تی به‌خۆوه‌ بینیوه‌ و له‌و کاته‌وه‌ له‌شه‌ڕوشۆڕ نه‌که‌وتوه‌، ده‌توانرێت سیسته‌مێک دابمه‌زرێنێت که‌ مرۆڤ ته‌وه‌ر و بنه‌ما و ئامانج بێت؟ واته‌ سیسته‌مێک که‌ هه‌موو مافه‌کانی تاکی مرۆڤی تیا بچه‌سپێت و هیچ که‌سێک، ده‌سه‌ڵاتێک نه‌توانێت پێشێلی بکات؟

ئایا له‌ وڵاتێکی وه‌ک ئێراق که‌ مێژووی به‌ خوێن نوسراوه‌ته‌وه‌، له‌ تورکیایه‌ک که‌ به‌زه‌بروزۆر دامه‌زراوه‌، له‌ ئێرانێکدا که‌ ئه‌شکه‌نجه‌ که‌لتورێکی به‌رده‌وام و مێژویه‌کی هه‌زاره‌ها ساڵه‌ی هه‌یه‌، له‌ سوریایه‌کدا که‌ نه‌فی له‌ وجودی کورد ده‌کات و گرتن و کوشتن و ئه‌شکه‌نجه‌ کارێکی ڕۆتینی ڕۆژانه‌یه‌، ده‌توانرێت سیسته‌مێک دابمه‌زرێت که‌ که‌رامه‌تی مرۆڤی تیا پارێزراو بێت؟

تورکیا زیاتر له‌ حه‌فتا ساڵه‌ ده‌یه‌وێت لاسایی ئه‌وروپا بکاته‌وه‌ و خۆی به‌ ئه‌وروپی بداته‌ قه‌ڵه‌م به‌ گۆڕینی ئه‌لفوبێ له‌ عه‌ره‌بیه‌وه‌ بۆ سه‌ر لاتینی و به‌ زۆر جیاکرده‌وه‌ی ئاین له‌ ده‌وڵه‌ت و..... له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و ڕوکه‌شکارییه‌ مۆدێرینیه‌ته‌ی ده‌یه‌ها ساڵه‌ ده‌یه‌وێت ده‌موچاوی ڕاسته‌قینه‌ی خۆی پێبشارێته‌وه، که‌چی که‌ ده‌گات به‌ مافی مرۆڤ و که‌رامه‌تی مرۆڤ هێشتا سوڵتان فه‌رمانڕه‌وایه‌ و هه‌ر ئه‌و قامچی به‌ده‌سته‌ و که‌سیش بۆی نیه‌ بڵێت کوا ئه‌و ده‌ستور و یاسایه‌ی که‌ ده‌بێت په‌یڕه‌و بکرێت و تورکیا له‌ ده‌وڵه‌تێکی ڕۆژهه‌ڵاتیه‌وه‌ بگوازێته‌وه‌ بۆ ده‌وڵه‌تێکی مۆدێرن، نه‌ک ئه‌وروپی؟

‌تورکیا له‌ چاو ئه‌و سێ ده‌وڵه‌ته‌ی تردا به‌ هه‌زار ئاو شۆراوه‌ته‌وه‌، له‌ کاتێدا کرداری گرتن و لێدان و ئه‌شکه‌نجه‌ به‌شێکی دانه‌بڕاوه‌ له‌ پاراستنی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ و کردارێکی ڕۆژانه‌یه‌، نه‌ک به‌ ته‌نها به‌رامبه‌ر به‌ کورد، به‌ڵکو به‌رامبه‌ر به‌ تورک و له‌ وڵاته‌کانی تریشدا به‌رامبه‌ر به‌ فارس و عه‌ره‌ب.

هه‌ر له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا ئیسرائیل یه‌کێکی تره‌ له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی که‌ گوایه‌ سیسته‌می دیموکراتی په‌یڕه‌و ده‌کات و چوار ساڵ جارێک هه‌ڵبژاردن ده‌کرێت و حوکمه‌ت ده‌ستاوده‌ست ده‌کرێت، له‌ کاتێکدا په‌یڕه‌وکردنی ئه‌شکه‌نجه‌ و لێدان و گرتنی هه‌ڕه‌مه‌کی فه‌له‌ستینیه‌کان، به‌شێکی زیندوی مانه‌وه‌ی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌یه‌ و دیسانه‌وه‌ ڕۆژانه‌ پیاده‌ده‌کرێته‌وه‌.

ئه‌مریکا که‌ خۆی به‌ پێشه‌نگی جیهان داده‌نێت له‌ ئازادی و دیموکراتیه‌تدا، یه‌کێکه‌ له‌و وڵاتانه‌ی له‌ده‌ره‌وه‌ی وڵاته‌که‌ی خۆی، ئه‌شکه‌نجه‌ و لێدان و گرتنی هه‌ڕه‌مه‌کی، له‌ ئێراق و ئه‌فغانستان و گاوتانامۆ... وه‌ک ئامڕازێکی به‌کار په‌یڕه‌و ده‌کات، به‌رامبه‌ر هه‌موو ئه‌وانه‌ی گومانی "دوژمنیان" لێده‌کرێت.

ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ بارودۆخی ئه‌و وڵاتانه‌ بن که‌ خۆیان به‌ دیموکراتی ده‌ده‌نه‌ قه‌ڵه‌م، ئه‌ی ده‌بێت ئه‌و وڵاتانه‌ی که‌ جیهان به‌ دیکتاتۆریان ناوده‌بات، ده‌بێت چ ڕه‌فتارێک به‌رامبه‌ر به‌ میلله‌ته‌که‌ی خۆیان بکه‌ن؟

ئایا دیسان ده‌پرسین ئێمه‌ چۆن ده‌توانین بگه‌ینه‌ سیسته‌مێک که‌ مافی مرۆڤی تیا پارێزراوبێت، له‌ وڵاتێکی ژێرده‌سته‌ی دیکتاتۆریه‌تی ڕۆژهه‌ڵاتیدا؟ له‌ کاتێکدا ده‌بینین وڵاتێکی وه‌ک ئه‌مریکا له‌م سه‌رده‌مه‌ نوێیه‌دا گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ دواوه‌ و دیسانه‌وه‌ په‌نا ده‌باته‌وه‌ به‌ر په‌یڕه‌وکردنی ئه‌شکه‌نجه‌ و لێدان و سوککردنی مرۆڤ و به‌ها مرۆڤایه‌تیه‌کان؟ ئایا ئێمه‌ هیچ ده‌رفه‌تێکمان هه‌یه‌ بتوانین سیسته‌مێک دامه‌زرێنین که‌ مرۆڤ و به‌هاکانی چه‌قی بابه‌ته‌کان بێت؟

ئایا میلله‌تێکی دواکه‌وتووی وه‌ک کورد، له‌چاو وڵاته‌ خۆرئاوایه‌کاندا، له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، به‌بێ ئه‌وه‌ی له‌ مێژووی نوێدا خاوه‌نی ده‌وڵه‌ت و سه‌ربه‌خۆیی بوبێت، ده‌توانێت له‌ سیسته‌مێکدا مافی مرۆڤی هاووڵاتیان بپارێزێت، له‌و به‌شه‌ی ئه‌مڕۆ به‌ هه‌رێمی کوردستانی ئێراق ناوده‌برێت؟

ئه‌گه‌ر پرسیاره‌که‌ هه‌ڵگێڕینه‌وه‌ و بڵێین بۆ ناتوانین سیسته‌مێکی وه‌ک وڵاتێکی ئه‌وروپی دامه‌زرێنین، له‌ کاتێکدا زۆربه‌ی هه‌لومه‌رجه‌کان له‌ ئارادایه‌ و ببینه‌ نمونه‌ی ناوچه‌که‌ و میلله‌تانی تریش چاومان لێبکه‌ن؟

ئێمه‌ هه‌رچی چه‌شنی ژێرده‌سته‌ییه‌ بینیومانه‌، چه‌ندین جۆری ڕژێمی دیکتاتۆریمان ئه‌زمون کردوه‌، له‌سه‌ر جه‌سته‌مان لێدان و گرتن و ئه‌شکه‌نجه‌ و له‌سێداره‌دان و کوشتن و ڕاونان و ڕاگوێزان و ئه‌نفال و به‌رگریی و پێشمه‌رگایه‌تی و ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌مان ... چێشتوه.

به‌ واتایه‌کی تر، وه‌ک بارودۆخی ده‌رونیی ئاماده‌ و تینوی ئازادی و سه‌ربه‌خۆیی و دادپه‌روه‌رین. له‌لایه‌کی تره‌وه‌ خاوه‌نی سامانێکی سروشتی ده‌وڵه‌مه‌ندین و له‌ وانه‌ش گرنگتر فرسه‌تێکی مێژووی هه‌ڵکه‌وتوومان بۆهاته‌پێشێ، که‌چی هه‌ر چوینه‌وه‌ سه‌ر هه‌مان ڕێچکه‌ی هه‌موو ئه‌و ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستانه‌ی هه‌زاره‌ها ساڵه‌ له‌ ناوچه‌که‌دا به‌رده‌وامن، واته‌ سه‌رکوتکردنی ئازادیه‌کان و پێشێلکردنی مرۆڤ و مافه‌کانی.

ئێمه‌ بۆ نه‌مانتوانی کۆمه‌ڵگایه‌کی مرۆڤدۆست دامه‌زرێنین؟ ئایا ئه‌گه‌ر گه‌رماوگه‌رم هه‌ر له‌ دوای ڕاپه‌رینی 1991ه‌وه‌ ورده‌ ورده‌ بنه‌ماکانی ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌مان داڕشتایه‌، نه‌مانده‌توانی له‌ دوای ڕوخانی ڕژێمه‌که‌ی سه‌دام حوسه‌ینه‌وه‌ بگه‌ینه‌ ئه‌و خه‌ون و خه‌یاڵه‌ی مرۆڤی کورد که‌ چه‌ندین ساڵه‌ خه‌وی پێوه‌ ده‌بینێت؟

ئایا کاریگه‌ری وڵاتانی تورکیا و ئێران و سوریا، له‌ کاریگه‌ری ده‌نگی پاڵپشتی جیهانیی گه‌وره‌تربوو که‌ نه‌توانرێت ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌ دابمه‌زرێنرێت؟ یاخود هۆکارێ سێیه‌م دێته‌ ئاراوه‌ که‌ ئه‌ویش ئه‌و تاقم و بنه‌ماڵه‌یه‌ی جڵه‌وی ده‌سه‌ڵاتیان گرت به‌ده‌سته‌وه‌، نه‌یانهێشت هیچ هه‌نگاوێک بۆ کۆمه‌ڵگایه‌کی ئازاد و دادپه‌روه‌ر بنرێت؟

‌‌ئایا بۆ وڵاته‌ ئه‌وروپیه‌ ڕۆژهه‌ڵاتیه‌کان، له‌ دوای ڕوخانی دیواری به‌رلینه‌وه‌، به‌ ماوه‌یه‌کی زۆر کورت توانیان هه‌موو کۆمه‌ڵگا له‌ ئه‌قڵیه‌تی دیکتاتۆریه‌ته‌وه‌ بگۆڕنه‌ سه‌ر دیموکراتیه‌ت و پاراستنی مافی مرۆڤ و به‌هاکانی، که‌چی ئێمه‌ له‌ ماوه‌ی بیست ساڵی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ نوێیه‌دا، پایه‌ی دیکتاتۆریه‌ت قایم بکه‌ین و دروستی بکه‌ینه‌وه‌؟ ئایا نه‌فره‌تی خوداوه‌نده‌کان هه‌ر به‌ر ئێمه‌ که‌وتوه‌، ئێمه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست؟

ئه‌وه‌ی له‌و نێوانه‌دا دیارنیه‌، ئیراده‌یه‌، ئیراده‌ی بنیاتنان و دامه‌زراندن، ئه‌وه‌ی هه‌بوه‌ و هه‌یه‌ ئیراده‌ی داگیرکردن و داڕوخاندنه‌. ئه‌و مرۆڤانه‌ی ئیراده‌ی ژیانیان تیا زیندوه‌، هه‌رگیز کۆڵناده‌ن و هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی باشتردان و ده‌یانه‌وێ کۆمه‌ڵگایه‌کی که‌مێک دادپه‌روه‌رانه‌ بێته‌ ئاراوه‌ که‌ زۆربه‌ لێی سودمه‌ند بێت. ئه‌وه‌ی دیاره‌ ده‌سه‌ڵاتی حیزبه‌ که‌ ته‌نها خۆی و به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی خۆی ده‌بینێت و ته‌نها ده‌سه‌ڵاتی خۆی پته‌و ده‌کات، نه‌ک داڕشتنی بنه‌مای کۆمه‌ڵگایه‌کی شارستانی، یاخود هاوچه‌رخ.

هه‌ڵبه‌ته‌ له‌م سه‌رده‌مه‌ نوێیه‌دا که‌ به‌ سه‌رده‌می پێشکه‌وتنی ته‌کنه‌لۆژیا به‌ناوبانگه‌ و هه‌موو جیهان که‌م تا زۆر ئاگای له‌ یه‌کترییه‌، ئه‌وا هه‌میشه‌ گه‌ل ئاماده‌یه‌ بۆئه‌وه‌ی ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌ی تیا ده‌ژی، باشتری بکات و دواڕۆژی خۆی و منداڵه‌کان دابینبکات. به‌ڵام ئه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتی سیاسیه‌ که‌ ڕێگره‌ له‌به‌رده‌م کرانه‌وه‌ی کۆمه‌ڵانی خه‌ڵکدا به‌ڕوی ژیان و یه‌کتریدا.

ده‌سه‌ڵاتی حیزبی سیاسی وه‌ک هه‌موو فکرێکی له‌قاڵبدراوی تری دینی، مرۆڤ به‌رته‌سکده‌کاته‌وه‌ و جیهانبینیه‌کی ساخته‌ی ده‌داتێ که‌ له‌سه‌ری بڕوات، به‌بێ ئه‌وه‌ی بتوانێت له‌گه‌ڵ گه‌شه‌ی سروشتی کۆمه‌ڵگا به‌ تایبه‌تی، و له‌گه‌ڵ گه‌شه‌ی مێژوو به‌ گشتی، بڕوات.

دروستبوونی حیزبی سیاسی به‌ نیسبه‌ت کۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تیه‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌کی مێژووییه‌ و گه‌مه‌یه‌کی سیاسیه‌ به‌ده‌ست ده‌سه‌ڵاتی سیاسیه‌وه‌، هه‌ربۆیه‌ هه‌تا ئه‌مڕۆ درێژه‌ به‌ ژیانی ده‌درێت و له‌وپه‌ڕی چالاکی خۆیدایه‌. به‌ شێوه‌یه‌ک کۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی ئاڕاسته‌کراوه‌ که‌ به‌بێ حیزبی سیاسی کۆمه‌ڵگا ناتوانرێت ببرێت به‌ڕێوه‌.

ڕێکخستنی کۆمه‌ڵگا هیچ په‌یوه‌ندیه‌کی به‌ حیزبی سیاسیه‌وه‌ نیه‌ و پێداویستیه‌که‌ بۆ ڕێکخستن و به‌ڕێوه‌بردنی ئیشوکاری هاووڵاتیان. لێره‌دا ده‌شێت بپرسین ئایا کۆمه‌ڵگا ناڕوات به‌ڕێوه‌ ئه‌گه‌ر له‌ حیزبه‌ سیاسیه‌کان داماڵرێت؟ ئایا ئه‌نجومه‌نێک، به‌هه‌ر ناوێکه‌وه‌ بێت، ئه‌نجومه‌نی باڵا، ئه‌نجومه‌نی گه‌ل... ناتوانێت به‌پێی ده‌ستورێک وڵات به‌رێت به‌ڕێوه‌؟ هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌گه‌ر له‌ حیزبه‌ سیاسیه‌کان بپرسیت ده‌ڵێن نه‌خێر و ئه‌گه‌ر له‌ زۆربه‌ی هاووڵاتیانیش بپرسیت ده‌ڵێن به‌ڵێ ده‌توانرێت کۆمه‌ڵگا به‌بێ حیزبی سیاسی به‌دروستی ببرێت به‌ڕێوه‌. ئێمه‌ هه‌موومان ئه‌و چاوبه‌سته‌مان لێکراوه‌ که‌ ژیانی سیاسی واته‌ حیزبی سیاسی و هه‌تا ئه‌و مه‌ته‌ڵه‌ هه‌ڵنه‌هێنرێت، هه‌ر له‌ژێر ده‌ستی حیزبه‌کاندا ده‌ستاوده‌ستمان پێده‌کرێت و له‌ هه‌ڵخڵه‌تاندنێکه‌وه‌ بۆ هه‌ڵخڵه‌تاندنێکی تر په‌یمانمان پێده‌درێت.

دامه‌زراندنی کۆمه‌ڵگایه‌کی ئازاد، پێویستی به‌وه‌ نیه‌ ناوی دیموکراتی بێت، دیموکراتیه‌ت خولقێنراوی ئه‌قڵیه‌تی حیزبایه‌تیه‌ که‌ له‌ گه‌مه‌ی ده‌سه‌ڵاتداراندا به‌کارده‌هێنرێت. ئه‌گه‌ر کۆمه‌ڵگا له‌ ئه‌قڵیه‌تی حیزبایه‌تی پاکبکرێته‌وه‌، ده‌گه‌ینه‌وه‌ به‌و مرۆڤه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌ی له‌ مێژووی خۆیدا ئیش ده‌کات و ده‌گاته‌وه‌ به‌و ئازادیه‌ی ده‌یه‌ها ساڵه‌ حیزب لێی زه‌وتکردوه‌. به‌وپێیه‌ خۆی خۆی ده‌بێت و پێناسه‌ له‌ حیزبه‌وه‌ وه‌رناگرێت که‌ ده‌بێ کێ بێت. له‌و ڕێگه‌یه‌شه‌وه‌ ده‌توانرێت سیسته‌مێک دابمه‌زرێنرێت که‌ گه‌ره‌نتی هاووڵاتیه‌کانی خۆی بکات که‌ چیتر کوشتن و بڕین و گرتن و ئه‌شکه‌نجه‌، به‌شێک نه‌بێت له‌ ژیانی ڕۆژانه‌ی خه‌ڵک و ئه‌و ترسه‌ بۆ هه‌تاهه‌تایی ده‌شێت بڕه‌وێنرێته‌وه‌.

سنوره‌کانی دیموکراتی، یاخود دیکتاتۆریه‌تی ئه‌قڵانیه‌ت

2011-10-04T02:20:00.000-07:00

سنوره‌کانی دیموکراتی، یاخود دیکتاتۆریه‌تی ئه‌قڵانیه‌ت

04.10.2011

هه‌ڵبژاردنی دیموکراتی که‌ به‌ یاسا ڕێکخراوه،‌ له‌گه‌ڵ دروستبوونی پارته‌ سیاسیه‌کاندا، هه‌مووی له‌ ژێر کاریگه‌ری ئه‌و میدیا زه‌به‌لاحه‌وه‌یه‌ که‌ شه‌و و ڕۆژ له‌کارکردندایه‌ و وه‌ستانی بۆ نیه‌. ئازادی ڕاده‌ربڕین، هۆکاری ئه‌و میدیایه‌یه‌ که‌ ده‌بێت هه‌میشه‌ هه‌ڵسوڕێت و کارا بێت، بۆ له‌ قاڵبدانه‌وه‌ و ئاڕاسته‌کردنی ئه‌و بیروباوه‌ڕانه‌، به‌و ئاقاره‌ی که‌ به‌رژه‌وه‌ندی میلله‌تێکی تایبه‌ت له‌خۆده‌گرێت. واته‌ له‌ هه‌مان کاتدا که‌ ئازادی بیروڕا ده‌ربڕین دابینکراوه‌، هه‌ر به‌ هه‌مان یاسا، واته‌ ئازادی بیروڕا ده‌ربڕین، ئه‌و بیروڕایانه‌ ئاڕسته‌ ده‌کرێت که‌ له‌ سنورێکی تایبه‌تی ده‌رنه‌چن.

ئه‌وه‌ی ده‌ستنیشانی ئه‌م سنوره‌ ده‌کات، ئه‌قڵانیه‌ته‌. ئه‌قڵانیه‌ت ناهێڵێت کۆمه‌ڵگا بۆ نمونه‌، به‌ره‌و فاشیه‌ت بڕوات، یاخود به‌ره‌و کۆمۆنیستی، یاخود به‌ره‌و کۆمه‌ڵگایه‌کی ئیسلامی. لێره‌دا سنوری دیموکراتیه‌ت به‌ر دیواری دیکتاتۆریه‌تی ئه‌قڵ ده‌که‌وێت و ناهێڵێت له‌وه‌ زیاتر بڕوات. ئه‌و ئه‌قڵانیه‌ته‌ی باسی لێوه‌ده‌کرێت، ئه‌قڵانیه‌تێکی سنور‌داره‌، واته‌ خۆپه‌رسته‌ به‌وه‌ی سنوری بیرکردنه‌وه‌ی له‌ چوارچێوه‌ی میلله‌ته‌که‌یدا، ده‌وڵه‌ته‌که‌یدا جێگیر ده‌بێت.

به‌ریه‌ککه‌وتنی ئازادی بیروڕاده‌ربڕین و دوابه‌دواش ئاڕاسته‌کردنی به‌ ئاقارێکی دیاریکراودا، یاخود هێشتنه‌وه‌ی له‌ چوارچێوه‌یه‌کدا که‌ نابێت لابدات، ناکۆک ده‌وه‌ستێته‌وه‌. به‌ لایه‌کی تردا دیموکراتیه‌ت بوارێکی به‌رته‌سکه‌ له‌ یاری ئه‌قڵدا که‌ دوابه‌دوا هیچی پێنیه‌ به‌ ته‌نها بیڵێت، واته‌ دیموکراتیه‌ت بواری به‌تاڵکردنه‌وه‌ی دیکتاتۆریه‌تی ئه‌قڵه‌، ئه‌قڵی تاکڕه‌و که‌ گه‌مه‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌کات و دوابڕیاڕیش هه‌ر خۆی ده‌یدات.

له‌سه‌رێکی تره‌وه‌، هه‌تا ئێستا مرۆڤایه‌تی نه‌گه‌شتۆته‌ ئه‌و ئاسته‌ی که‌ بتوانێت موماره‌سه‌ی ئازادی به‌ ئازادی بکات، واته‌ هه‌ر ده‌بێت ڕاستبکرێته‌وه‌ و ئاڕاسته‌بکرێت. ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ به‌ناوی ئازادی و دیموکراتیه‌ته‌وه‌ به‌ زۆربه‌ی خه‌ڵک ده‌فرۆشرێته‌وه‌، له‌ ڕاستیدا ته‌نها لایه‌نی که‌میه‌تی. ئازادی و دیموکراتیه‌ت له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کدا داده‌مه‌زرێت که‌ هیچ مێژویه‌کی نه‌ له‌ پێشه‌وه‌ هه‌بێت، نه‌ له‌ دواوه‌، له‌ هه‌مان کاتدا ئه‌قڵ گه‌شتبێته‌ ئه‌و ئاسته‌ی که‌ خۆی و ته‌نها خۆی بڕیاری چاره‌نوسی بیرکردنه‌وه‌ی له‌ده‌ستدا بێت و خاوه‌نی ئیراده‌ی ئازادی خۆی بێت. ئه‌وه‌ش ده‌بێت زۆربه‌ی زۆری کۆمه‌ڵگا له‌و ئاسته‌دا بێت.

سنوری ئه‌قڵانیه‌ت له‌ نێوانی پارته‌ سیاسیه‌کاندا ئه‌مسه‌روسه‌ری ده‌رده‌که‌وێت. له‌وپه‌ڕی ڕاستڕه‌وه‌وه‌ هه‌تا ده‌گاته‌ ئه‌وپه‌ڕی چه‌پڕه‌و. ئه‌قڵانیه‌تی میانڕه‌و هیچ کاتێک بوار نادات به‌ته‌نها جه‌مسه‌رێکی ئه‌و پۆلینکردنه‌، ده‌سه‌ڵات بگرێته‌ ده‌ست، به‌ڵکو هه‌میشه‌ ده‌بێت له‌ که‌مێک ڕاستڕه‌و، یاخود که‌مێک چه‌پڕه‌و تێنه‌په‌ڕێت. چونکه‌ له‌ ڕاستیدا ئه‌مسه‌روسه‌ری ئه‌و سیاسه‌ته‌ ده‌بێته‌وه‌ به‌ دیکتاتۆریه‌تێکی ڕووت. واته‌ سنوری ئه‌و دیموکراتیه‌ته‌ی ئه‌مڕۆ هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ دیکتاتۆریه‌تدا له‌سه‌روخواری هه‌مان ئه‌قڵانیه‌تدا جێگه‌ی خۆی ده‌کاته‌وه‌.

به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌ بۆ ڕاستی و دروستی بۆچونه‌کان، یه‌کێکه‌ له‌و ئامڕازانه‌ی لایه‌نه‌ جیاجیاکان به‌کاریده‌هێنن به‌رامبه‌ر یه‌کتری و بۆ ڕاکێشانی لایه‌نگران و قه‌ناعه‌ت پێکردنی زۆربه‌، که‌ هه‌ر لایه‌نه‌ و خۆی به‌ ڕاسترین ده‌زانێت و به‌ڵگه‌ بۆ بۆچونه‌کانی ده‌هێنێته‌وه‌. ئه‌وه‌ی لێره‌دا گرنگه‌ به‌ڵگه‌کان نیه‌، به‌ڵکو ڕاستگۆیی و به‌ده‌ستهێنانی متمانه‌یه‌ له‌ ناو پێگه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کاندا، ده‌نا هه‌موو دیکتاتۆرێکیش به‌ڵگه‌ی خۆی هه‌یه‌ که‌ بۆچی ئه‌و سیاسه‌ته‌ی گرتۆته‌به‌ر و وازی لێناهێنێت و هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ زۆربه‌یه‌ک قه‌ناعه‌ت پێبێنێت که‌ ئه‌و ڕاسته‌، یاخود ڕاسترینه‌.

جیاوازی ئه‌قڵیه‌تی دیموکراتی و دیکتاتۆری له‌سه‌رکوتکردنی لایه‌نێکی/ ئاستێکی ئه‌قڵیدا ده‌رده‌که‌وێت بۆ لایه‌نه‌کانی/ ئاسته‌کانی تر. په‌ڕینه‌وه‌ له‌ ئه‌قڵیه‌تی دیکتاتۆریه‌ته‌وه‌ بۆ ئه‌قڵیه‌تی دیموکراتی، قبوڵکردنی هه‌موو بیروبۆچونه‌کانی تره‌، وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ لایه‌نه‌کان/ ئاسته‌کانی تری ئه‌قڵه‌. به‌وپێیه‌ په‌نانابرێته‌ به‌ر سه‌رکوتکردن، به‌ڵکو ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌که‌ ده‌بێته‌ دیالۆگی ئه‌قڵانه‌یه‌ت و به‌ڵگه‌ هێنانه‌وه‌ بۆ ڕاستی و دروستی بیروبۆچونه‌کان. له‌ دوای ئه‌وه‌وه‌ ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و ئاسته‌ی که‌ یه‌کتری ئه‌شکه‌نجه‌ نه‌ده‌ین، به‌ڵکو ململانێی سیاسی بکه‌ین.

له‌ جێگه‌یه‌کی تردا باسی ئه‌قڵیه‌تی خام و ئه‌قڵیه‌تی پێگه‌شتوو کراوه‌، که‌ یه‌که‌میان دیکتاتۆریه‌ت به‌رهه‌م دێنێت و دووه‌میان به‌ره‌و دیموکراتی هه‌نگاو ده‌نێت (ده‌سه‌ڵاتدارێتی و ئه‌قڵانیه‌ت).

هه‌مان ئه‌قڵیه‌تی دیموکراتی که‌ له‌ ڕۆژئاوادا زاڵه‌، بۆ جیهانی ده‌ره‌وه‌ی ڕۆژئاوا ئه‌و دیکتاتۆریه‌ته‌یه‌ که‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی خۆی به‌سه‌ریاندا ده‌سه‌پێنێت و ده‌یانڕه‌تێنێت و وڵاته‌کانیان وه‌ک ته‌نه‌که‌ی خۆڵ به‌کارده‌هێنێت. دیموکراتی و دیکتاتۆریه‌ت دوو ڕوی یه‌ک دراون ئه‌ویش ئه‌قڵه‌.

له‌سه‌رو دیموکراتیه‌ت و دیکتاتۆریه‌ته‌وه‌، یاخود له‌سه‌رو ئه‌قڵانیه‌ته‌وه‌، ئاگایی هه‌یه‌. واته‌ ته‌نها مه‌وداکانی ئه‌قڵ نیه‌ که‌ بتوانرێت په‌نای بۆ ببرێت بۆ به‌ڕێوه‌بردنی کۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی، به‌ڵکو بوارێک ماوه‌ که‌ مرۆڤ پێیبگات و به‌کاریبهێنێت بۆ دامه‌زراندنی کۆمه‌ڵگایه‌کی دادپه‌روه‌ر و ئازاد که‌ حه‌قیقه‌تی وجودی تیا بسه‌لمێت.

ئه‌مڕۆ کۆمه‌ڵگاکانی مرۆڤایه‌تی له‌ نێوانی دیکتاتۆریه‌ت و دیموکراتیه‌دا، که‌ هه‌ردوکیان به‌رهه‌می ئه‌قڵن، گه‌مارۆدراوه‌ و بچوککراوه‌ته‌وه‌ که‌ له‌و دوو سنوره‌ تێنه‌په‌ڕن. هه‌ربۆیه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی مرۆڤ له‌م جیهانه‌دا ئازاد نیه‌ و میلله‌ته‌کان له‌ چوارچێوه‌ی سنوره‌کاندا، خزێنراونه‌ته‌ ناو یه‌کێک له‌و دوو سیسته‌مه‌وه‌ و ده‌بێت یه‌کێکیان قبوڵبکات، یاخود له‌ هه‌وڵی به‌ده‌ستگه‌شتنی یه‌کێکیاندابێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی له‌ هیچیاندا بتوانێت به‌ ئازادی ته‌واوی خۆی بگات.

ته‌نگژه‌کانی دیموکراتیه‌ت گه‌لێک گه‌وره‌تره‌ له‌ ته‌نگه‌ژه‌کانی دیکتاتۆریه‌ت، چونکه‌ هه‌نگاوێک نزیکبۆته‌وه‌ له‌وه‌ی به‌ ته‌واوه‌تی ڕزگاری بێت و مرۆڤ بۆ یه‌که‌م جار ده‌موچاوی خۆی بناسێته‌وه‌، به‌ڵام ڕێگه‌ی پێنادرێت و هه‌میشه‌ دواده‌خرێت و داده‌پلۆسرێت و هه‌ڵده‌خڵه‌تێنرێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی جه‌سته‌یی هیچ ده‌ستدرێژیه‌کی بکرێته‌سه‌ر. جیاوازی دیکتاتۆریه‌ت و دیموکراتیه‌ت له‌وێدا ده‌رده‌که‌وێت که‌ له‌ دیکتاتۆریه‌تدا ڕێگه‌نادرێت مرۆڤه‌کان بگه‌نه‌ ئه‌و ئاسته‌ی که‌ توشی گێژاوی وجود بن، به‌ڵکو هێشتا هه‌موو ئازاره‌کان له‌سه‌ر جه‌سته‌ ڕاسته‌وخۆ ده‌بێت بچێژرێت، واته‌ هێشتا هه‌نگاوێک له‌ دواوه‌یه.

کۆمه‌ڵگای حه‌ق

2011-09-26T04:22:00.000-07:00

کۆمه‌ڵگای حه‌ق

26.09.2011

بۆئه‌وه‌ی شایانی ناونیشانی مرۆڤ بین، ده‌بێت کوشتن به‌ هه‌موو ڕه‌هه‌نده‌کانیه‌وه‌، سه‌رنوگوم بکه‌ین. ده‌بێت کاریگه‌ریه‌کانی له‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌ و بواری به‌کرده‌وه‌ کردنی ئه‌وه‌نده‌ ته‌سکبکرێته‌وه‌ که‌ بواری سه‌رهه‌ڵدانی ده‌گمه‌ن بێت و بخرێته‌ قاڵبی کێشه‌ی تاکه‌که‌سه‌وه‌. به‌و مانایه‌ی له‌ بیری کۆمه‌ڵ ده‌ربهێنرێت و وه‌ک ڕێگه‌چاره‌سه‌ری کێشه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان، ئه‌لته‌رناتیڤ نه‌بێت. چ بۆ ده‌سه‌ڵات و چ بۆ به‌رهه‌ڵستکارانی ده‌سه‌ڵات و چ بۆ کۆمه‌ڵ و تاقمه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانی تر و به‌ گشتیش وه‌ک بیرکردنه‌وه‌ و ئاگایی کۆمه‌ڵایه‌تی کۆمه‌ڵگا.

ڕاپێچکردنی که‌لتوری کوشتن بۆ پشتی پشته‌وه‌ی بیرکردنه‌وه‌ و داچه‌پاندنی، ڕێگه‌ بۆ چاره‌سه‌ری ناتوندوتیژی خۆشده‌کات بۆ کێشه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیه‌کانی کۆمه‌ڵگایه‌کی دیاریکراو.

شاخ چه‌ند کوردی پاراستوه‌، ئه‌وه‌نده‌ش کوردی له‌ جیهانی چوارده‌وری دابڕیوه‌. دوابه‌دواش بوه‌ به‌ په‌نای یاخیبوون بۆ هه‌موو ئه‌وانه‌ی نه‌یانتوانیوه‌ له‌و کۆمه‌ڵگا خۆماڵیه‌دا جێگه‌یان بێته‌وه‌، ئیتر به‌ هه‌ر هۆیه‌که‌وه‌ بووبێت. بۆ خۆپاراستنیش، هه‌میشه‌ چه‌ک بوه‌ به‌ هاوڕێ و هاوده‌م. چه‌کبه‌ده‌ستبونیش ده‌سه‌ڵاتی به‌کارهێنان ده‌به‌خشێت، به‌ حه‌ق و ناحه‌ق، به‌تایبه‌تیش که‌ مێشکێکی بیرکه‌ره‌وه‌ی له‌ پشته‌وه‌ نه‌بێت.

یاخیبوون و هه‌ڵهاتن له‌ناو میلله‌تی کورددا بوه‌ به‌ که‌لتور و ده‌رئه‌نجامه‌که‌شی شکستی کۆمه‌ڵگایه‌ که‌ ئه‌و هه‌موو گه‌نجه‌ پێگه‌شتوه‌ ڕو له‌ هه‌نده‌ران ده‌کات و کۆمه‌ڵگای پێ پوچ ده‌بێته‌وه‌. له‌ سی ساڵی ڕابوردودا ئه‌وه‌نده‌ی گه‌نجی کوردی ئێراق ڕوی له‌ هه‌نده‌ران کردوه، که‌ ئه‌گه‌ر بۆ زۆربه‌یه‌کیان بکرایه‌ بمانایه‌ته‌وه‌، ئه‌وا ئه‌مڕۆ باری کۆمه‌ڵایه‌تی کوردی له‌ ئاستێکی تردا ده‌بوو که‌ ده‌سه‌ڵات نه‌یتوانیایه‌ به‌ ئاسانی بیچه‌مێنێته‌وه‌.‌

ئه‌و کۆمه‌ڵگایانه‌ی که‌ هه‌ڵکه‌وته‌ سروشتیه‌کان که‌متر بوون به‌ هۆکار، وه‌ک جه‌نگڵ و شاخ، بۆ به‌تاڵکردنه‌وه‌ی پاڵه‌په‌ستۆی ناویان، زیاتر په‌نایان بۆ بیرکردنه‌وه‌ بردوه‌ بۆ چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌کانیان، وه‌ک له‌ یاخیبوون و دوابه‌دواش کوشتن و بڕین وه‌ک چاره‌سه‌ر.

ڕه‌نگه‌ که‌م میلله‌ت هه‌بێت وه‌کو کورد ڕوی له ‌ڕاکردن کردبێت. ئاسانترین ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌ی کێشه‌، ڕاکردنه‌. ئێمه‌ش له‌ زۆربه‌ی حاڵه‌ته‌کاندا ئه‌و چاره‌سه‌ره‌مان هه‌ڵبژاردوه. هه‌ڵبه‌ته‌ شێوه‌ و چۆنێتی و زۆریی هه‌ڵاتنه‌کان له‌ به‌شێکی کوردستانه‌وه‌ تا به‌شێکی تر جیاواز بووه‌. ئه‌وه‌ی ئاشکرایه‌، ئه‌وه‌یه‌ هه‌تا پاڵه‌په‌ستۆکان له‌سه‌ر به‌شێک زیاتر بوبێت، ڕاکردنه‌کان له‌و به‌شه‌دا زۆرتر بوه‌، بۆ نمونه‌ کوردستانی ئێراق له‌ هه‌موو به‌شه‌کانی تر زیاتر کورد هه‌ڵهاتوه‌، وه‌ک هه‌میشه‌ش له‌ پێشدا و زۆربه‌ هه‌ر گه‌نجه‌کان بوون.

کۆمه‌ڵگای ئه‌مریکی چه‌ند دیموکراسی بێت و چه‌ند ئازادی تاک به‌رفراوان بێت، نابێته‌ ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌ی مرۆڤایه‌تی شانازی پێوه‌بکات، چونکه‌ که‌لتوری هێز و که‌لتوری کوشتن به‌شێکی دانه‌بڕاوی پێکهاته‌ی ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌یه‌.

کاتێک مرۆڤکوشتن ده‌بێته‌ ڕێگه‌چاره‌ی کێشه‌کان، چ له‌سه‌ر ئاستی ده‌سه‌ڵات و چ له‌سه‌ر ئاستی په‌یوه‌ندیه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان و چ له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تی، چیتر ناتوانرێت حه‌ق بچه‌سپێنرێت، ئه‌گه‌ر ده‌ستور و یاساش پایه‌گوزاری ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌ بێت.

هه‌رکاتێک مێشکی مرۆڤه‌کانی کۆمه‌ڵگا له‌چه‌ک داماڵرا، ئه‌وسا ڕو له‌ ئه‌قڵ ده‌کات و ڕێگه‌چاره‌ی زۆر زیاتر خۆی واڵاده‌کات.

ئێمه‌ی کورد ئه‌گه‌ر چه‌کداریش نه‌بین، به‌و ئه‌قڵیه‌ته‌وه‌ بیرده‌که‌ینه‌وه‌ که‌ "ئه‌گه‌ر ئێستا ده‌مانچه‌یه‌کم پێئه‌بوو، ئه‌وسا خۆم ده‌مزانی چیم ده‌کرد" واته‌ هه‌میشه‌ بوونی چه‌ک، بوونی هێز ئاماده‌یی هه‌یه‌ و پانتاییه‌کی گه‌وره‌ی له‌ بیروهۆشماندا داگیرکردوه‌.

له‌جیاتی ئه‌وه‌ی به‌ره‌ له‌ یه‌کتری بگرین و به‌ دوژمن سه‌یری یه‌کتری بکه‌ین، ده‌شێت سه‌رێک به‌رزبکه‌ینه‌وه‌ و بپرسین ئاخۆ ئه‌م سه‌رزه‌مینه‌ی که‌ هه‌ردووکمانی له‌سه‌ر وه‌ستاوین، جێگه‌ی هه‌ردووکمانی تیانابێته‌وه‌؟

پێداویستی سه‌رکوتکردنی ده‌سه‌ڵات

2011-09-25T12:32:00.000-07:00

پێداویستی سه‌رکوتکردنی ده‌سه‌ڵات

25.09.2011

میلله‌تی کورد یه‌کێکه‌ له‌و میلله‌تانه‌ی دره‌نگ به‌ئاگادێته‌وه و زۆربه‌ی بزوتنه‌وه‌ ڕزگاریخوازه‌کانیش کاتێک به‌رپابوون، که‌ ئیتر هیچ چاره‌سه‌رێکی تر نه‌ماوه‌ له‌وه‌ی که‌ که‌مێک به‌رگری له‌خۆی بکات. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌وه‌نده‌ی زیانی گه‌یاندوه‌، ئه‌وه‌نده‌ به‌رگری نه‌کردوه‌، چونکه‌ هیچ یه‌کێک له‌و بزوتنه‌وانه‌ به‌ ئه‌نجامی سه‌رکه‌وتن نه‌گه‌شتون‌.

کورد هه‌تا ئه‌مڕۆ، هه‌رێمی کوردستانی ئێراقی لێده‌رچێت، ڕاسته‌وخۆ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی میلله‌تێکی تردایه‌ و هه‌موو ئه‌و بزوتنه‌وه‌ چه‌کداریانانه‌ی تورکیا و ئێرانیش له‌ ماڵکاولی بۆ کوردستان، هیچی تری لێنه‌هاتۆته‌ به‌رهه‌م و هیچیشی لێنایه‌ته‌ به‌رهه‌م، ئه‌گه‌ر هه‌ر له‌سه‌ر بزوتنه‌وه‌ی چه‌کداری به‌رده‌وام بن.

سیاسه‌تی سه‌کوتکردنی کورد وه‌ک میلله‌ت، وه‌ک که‌لتور و وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ میلله‌تێکی جیاوازه‌، ئه‌و بزوتنه‌وانه‌ی پێکهێناوه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ ئاگایی لێنه‌که‌وتۆته‌وه‌ که‌ زۆربه‌ وشیاربێته‌وه‌ و جگه‌ له‌ بزوتنه‌وه‌ی چه‌کداری که‌ ده‌شێت ڕێگه‌ چاره‌ی تریش هه‌بێت بۆ گه‌شتن به‌ ئامانج. هه‌میشه‌ وشیاریه‌که‌ هی بزوتنه‌وه‌ چه‌کداریه‌که‌ بووه‌، نه‌ک به‌ پێچه‌وانه‌وه‌.

تورکیا، وه‌ک ئێران و سوریا و ئێراق نیه‌ و سه‌رێکی به‌ ئه‌وروپاوه‌یه‌، واته‌ ده‌نگێک له‌وێ بکه‌وێته‌وه‌، له‌ ئه‌وروپاوه‌ ده‌بسترێته‌وه‌، که‌چی کورد به‌ پله‌ی یه‌که‌م پشتی به‌ هێزه‌ چه‌کداره‌که‌ی خۆشه‌ که‌ له‌ شاخه‌کاندا گیریان خواردوه‌ و جارجاره‌یه‌ک هه‌ڕه‌شه‌یه‌ک ده‌که‌ن و ده‌یانه‌وێت له‌ژێر پاڵه‌په‌ستۆی سه‌ربازیدا ئه‌نقه‌ره‌ بچێته‌ سه‌ر مێزی مفاوه‌زات. به‌ڵام بیریان له‌و ده‌یه‌ها ملیۆن کورده‌ نه‌کردۆته‌وه‌ که‌ بڕژێنه‌ سه‌ر شه‌قامه‌کان و دوای مافی ژیانی خۆیان بکه‌ن، به‌بێ ئه‌وه‌ی بیر له‌ پاڵپشتێکی چه‌کداری بکه‌نه‌وه‌.

مه‌گه‌ر سه‌رکوتکردنی ده‌وڵه‌تی تورکی هه‌تا ئێستا ئه‌وه‌نده‌ نه‌بوه‌ که‌ بیروهۆشی میلله‌تێکی بیست ملیۆنی بهه‌ژێنێت و ببێته‌ ئه‌و پاڵنه‌ره‌ی که‌ ئاستی ئاگایی به‌رزکاته‌وه‌ و بتوانن داوای مافی خۆیان بکه‌ن؟

ئایا ئه‌و چه‌ند سه‌د پێشمه‌رگه‌یه‌ی کوردستانی ئێران ده‌توانێت چ کاریگه‌ریه‌کی هه‌بێت له‌سه‌ر چاره‌نوسی کوردستانی ئێران؟ جگه‌ له‌ ماڵوێرانی و کوشتن و بڕینی ڕۆڵه‌ی کورد زیاتر؟ ئایا به‌و هێزه‌ چه‌کداره‌ی ده‌یه‌ها ساڵه‌ به‌و شاخانه‌وه‌ن، توانیویانه‌ ئاستی ئاگایی مرۆڤی کورد به‌رزبکه‌نه‌وه‌ و ئاماده‌ی شۆڕشی ڕزگاریخوازی بکه‌ن؟

ئایا سه‌رکوتکردن و نه‌فیکردنی کورد وه‌ک میلله‌تێکی سه‌ربه‌خۆ، خۆی له‌خۆیدا به‌س نیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی وشیاری بکه‌وێته‌وه‌ و میلله‌ت لێی به‌ئاگابێته‌وه‌؟ مه‌گه‌ر مرۆڤ له‌م سه‌رده‌مه‌شدا هه‌ر ده‌توانێت به‌زه‌بری چه‌ک مافاکانی بسه‌نێته‌وه‌؟

هێزی چه‌کدار هی زه‌مانێکه‌ که‌ نه‌خوێنده‌واری باڵاده‌سه‌ت بوه‌ و هه‌موو ئامڕازی په‌یوه‌ستبونه‌وه‌یه‌ک له‌ لوله‌ی تفه‌نگه‌وه‌ بیستراوه‌ته‌وه‌. ئه‌م سه‌رده‌مه‌ سه‌رده‌می کۆمپیوته‌ر و ته‌له‌فونه‌ و ئه‌وه‌نده‌ی بابه‌تێک له‌ ئینته‌رنێتدا ده‌توانێت کاریگه‌ری بخاته‌وه‌، هه‌زار فیشه‌ک دروستیناکات. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی پیاوکوشتن هه‌ر پیاوکوشتنه‌ و ئه‌و به‌رگریه‌ی به‌ وشه‌ ده‌کرێت، سه‌د تفه‌نگ ناتوانێت پارسه‌نگی بداته‌وه‌ و ئه‌وه‌نده‌ی ئه‌مڕۆ ڕێز له‌ وشه‌ ده‌گیردرێت، ئه‌وه‌نده‌ خه‌ڵک ناتوانێت ڕه‌وایه‌تی بۆ زه‌بری هێز بدۆزێته‌وه‌، له‌ جیهانێکدا که‌ هه‌مووی به‌یه‌که‌وه‌ په‌یوه‌ستبوه‌ته‌وه‌.

ماوه‌ی بیست ساڵه‌ سێ پارێزگای هه‌رێمی کوردستانی ئێراق به‌ده‌ست ده‌سه‌ڵاتی پارتی و یه‌کێتیه‌وه‌یه‌‌ و هه‌تا ئه‌مڕۆش ئێمه‌ لێوان لێوین له‌ سه‌رکوتکردنی ڕژێمی پێشوو، به‌و ده‌لیله‌ی که‌ ڕاپه‌ڕینی ئه‌مجاره‌ به‌ هێزی چه‌کدار و لێدان و گرتن و ئه‌شکه‌جه‌ سه‌رکوتکرا، هه‌موو یاده‌وه‌ره‌کانی ڕژێمی پێشوو زیندوو بوه‌وه‌ و له‌ مه‌یدانه‌کاندا بینرایه‌وه‌.

سه‌رکوتکردنی ڕژێمی به‌عس، جگه‌ له‌وه‌ی چه‌ندین هێزی چه‌کداری دروستکردبوو، بوه‌ هه‌وێنی ڕاپه‌ڕینی 1991، هه‌رچه‌نده‌ وه‌ک فاکته‌رێکی ده‌ره‌کی، شه‌ڕی ئێراق و ئه‌مریکا، بوه‌ هۆی سه‌رکه‌وتنی ئه‌و ڕاپه‌ڕینه‌ و ئه‌و به‌ئاگایی بوونه‌ جیهانیه‌ بوو به‌ پاڵپشتی، که‌چی هێزه‌ چه‌کداره‌کانی به‌ناو به‌رگری کوردیی، به‌ ڕێکه‌وتنێک له‌گه‌ڵ سه‌دام حوسه‌یندا، چاوی جیهانیان لێکردین و ئێمه‌ش که‌وتینه‌ ژێر ده‌ستی ده‌سه‌ڵاتیان.

سه‌رکوتکردنی ده‌سه‌ڵات تا ئه‌و کاته‌ پێداویستیه‌ که‌ میلله‌ت وشیار ده‌بێته‌وه‌ و ده‌پرسێت بۆ؟ بۆ من سه‌رکوتده‌کرێم؟ بۆ وه‌کو ئه‌وانی تر من مافی ژیانم نیه‌؟ ئه‌م جیاوازیه‌ی من بۆ ده‌بێته‌ هۆی سه‌رکوتکردنم؟ ئه‌گه‌ر له‌و کاتانه‌دا میلله‌ت نه‌یتوانی به‌ ئازادی خۆی بگاته‌وه‌، ئه‌وا سه‌رکوتکردن ده‌بێته‌ نه‌ریتێک و سه‌رکزی لێده‌که‌وێته‌وه‌. واته‌ قبوڵکردنی ئه‌مری واقیع که‌ ده‌بێت وابێت و په‌یڕه‌وبکرێت.

ئالێره‌دایه‌ که‌ ئیتر سه‌رکوتکردن ترسناکه‌ و ده‌گاته‌ ئاستی تێکشکاندنی مرۆڤه‌کان و شێواندنیان و له‌قاڵبدانیان به‌و شێوه‌یه‌ی که‌ ده‌سه‌ڵات ده‌یه‌وێت.

ئێمه‌ له‌ دوای ڕاپه‌ڕینی یه‌که‌مه‌وه‌، وه‌ک تێکه‌وتنێک تێکه‌وتین و نه‌ به‌ ئازادی گه‌شتین، نه‌ ڕاسته‌وخۆ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی ڕژێمی پێشودا ماینه‌وه‌. ماوه‌ی بیست ساڵ له‌ گێژاوی ئه‌وه‌ی داخۆ ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ کوردیه‌ ده‌توانێت ئاوات و خواسته‌کانی مرۆڤی کوردی ئه‌م هه‌رێمه‌ بێنێته‌ دی، یاخود هه‌ر چاوپۆشی لێده‌کات؟ هه‌تا ڕاپه‌ڕینی هه‌ڤده‌ی شوبات که‌ ئیتر هیچ بوارێک بۆ گومان نه‌مایه‌وه‌ که‌ ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌، تازه‌ به‌ تازه‌ ده‌ست ده‌کاته‌وه‌ به‌سه‌رکوتکردن.

مێژووی سه‌رکوتکردنی ئێمه‌ درێژه‌ و میلله‌ت له‌و ئاسته‌دایه‌ که‌ به‌ ئاسانی به‌م ده‌سه‌ڵاتی پارتی و یه‌کێتیه‌ له‌خشته‌نابرێت. ئه‌وه‌ی میلله‌ت چاوه‌ڕوانی بوو ڕویدا، واته‌ ده‌رکه‌وتنی ڕوی حه‌قیقی ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستانی کورد.

ئێمه‌ چیتر له‌م سه‌رده‌مه‌ی ئه‌مڕۆماندا پێویستمان به‌ زه‌مه‌نێکی دورودرێژی سه‌رکوتکردن نیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ماهیه‌تی ده‌سه‌ڵات کاریگه‌ر بێت له‌ دروستکردنی ئه‌و ئاگاییه‌ی که‌ پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵک له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دا بێت ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ بگۆڕێت و سیسته‌مێک پێکه‌وه‌ بنێت که‌ شایانی مرۆڤی هاوچه‌رخ بێت.

دیسانه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتی کوردی و بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان

2011-09-24T12:28:00.000-07:00

دیسانه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتی کوردی و بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان

24.09.2011

ئێمه‌ش وه‌ک زۆربه‌ی وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، دوابه‌دوا، بووین به‌ خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاتێکی خۆماڵی که‌ چه‌قیبه‌ستووه‌ به‌ کوردسی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ و نه‌ ده‌ڕوات و نه‌ بۆمان ده‌گۆڕدرێت. نه‌ وه‌ک میسر و لیبیا و سوریا ده‌توانین ڕاپه‌ڕین بکه‌ین و به‌رده‌وامی به‌ خه‌باتی خۆپیشاندان بده‌ین، نه‌وه‌ک جاران ده‌توانین شاخه‌کان بگرین و شه‌ڕی پارتیزانی دامه‌زرێنینه‌وه‌.

ئه‌وه‌ی هه‌تا ئه‌مڕۆ بۆمان ڕونبوه‌ته‌وه‌، بێ توانایمانه‌ له‌ ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتێکدا که‌ هه‌تا دوێنێ ده‌ستمان به‌ پشتیه‌وه‌بوو بۆ دامه‌زراندنی. ده‌سه‌ڵاتێک ئه‌وه‌نده‌ له‌خۆیدا ڕاده‌فه‌رموێت که‌ به‌ هێزی چه‌ک و جبه‌خانه‌ و ژماره‌یه‌کی زۆری چه‌کدار، ڕوبه‌ڕوی میلله‌ت بێته‌وه، که‌ هه‌تا دوێنێ باوه‌ڕمان نه‌ده‌کرد بۆ‌ سه‌رکوتکردنی ده‌نگی ئازاد بخرێنه‌گه‌ڕ.

ئه‌مڕۆ ده‌زانین که‌ ناوێرین ڕاپه‌ڕین ئه‌نجام بده‌ین، یاخود ناتوانین که‌ له‌ هه‌ر دوو حاڵه‌ته‌که‌دا یه‌ک ده‌رئه‌نجام ده‌دات به‌ده‌سته‌وه‌، ئه‌ویش هێشتنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌ به‌م شێوه‌یه‌ی ئه‌مڕۆ، ئه‌وه‌ی پارتی و یه‌کێتی ماوه‌ی بیست ساڵه‌ پیاده‌ی ده‌که‌ن.

ئایا بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان ده‌توانێت ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ نه‌رمبکات و به‌شێوه‌ی گفتوگۆ و په‌ڕینه‌وه‌ی ئاشتیانه‌ بۆ دیموکراتیه‌ت، بتوانێت کۆمه‌ڵگا بگه‌ێنێته‌ ئاستێکه‌وه‌ که‌ ده‌ستاوده‌ستکردنی ده‌سه‌ڵات به‌پێی ده‌ستور، له‌ ڕێگه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ بێنێته‌ ئاراوه‌؟

ئایا گۆڕان ده‌توانێت له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ مافی تاکی کورد فه‌راهه‌م بکات و ئازادی بۆ کۆمه‌ڵگا به‌رقه‌راربێت و سوکایه‌تی به‌که‌س نه‌کرێت و که‌س به‌بێ هۆ زیندانی نه‌کرێت و ئه‌شکه‌نجه‌ و لێدان و نانبڕین بنه‌بڕ بکرێت؟ ئه‌گه‌ر نا، ئه‌ی ئه‌لته‌رناتیڤی ئه‌م بارودۆخه‌ ده‌شێت چی بێت؟

پێش ئه‌وه‌ی ئێمه‌ بڕوا به‌وه‌ بێنین که‌ بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان ده‌توانێت ئه‌و گۆڕانکاریانه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات و کۆمه‌ڵگای کوردیدا بکات، ئه‌وا له‌و بڕوایه‌دا نیم که‌ خودی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان ئه‌وه‌ی له‌ خه‌یاڵدا بێت و ئیشی له‌سه‌ر بکات، یاخود له‌ توانایدا بێت و پلانی بۆ داڕشتبێت که‌ به‌ ئه‌نجامی بگه‌یه‌نێت. پرسیاره‌که‌ لێره‌دا دروستده‌بێت ، ئه‌ی گۆڕان چی ده‌وێت؟

گۆڕان نه‌یویست به‌شداری خۆپیشاندانه‌کان بکات و به‌ هه‌زار لاڵانه‌وه‌ توانی باوه‌ڕ به‌ ده‌سه‌ڵات بێنێت که‌ له‌ پشتیه‌وه‌ نه‌وه‌ستاوه‌ و که‌سی هاننه‌داوه‌ بۆ خۆپیشاندان و ماوه‌ی دوو مانگی خۆپیشاندان جوڵه‌یه‌کی تێنه‌که‌وت و ده‌سه‌ڵات لێی دڵنیابوو که‌ به‌شداری خۆپیشاندان ناکات و به‌ گورزێک بڵاوه‌ی پێکردن. ئه‌وه‌ له‌لایه‌ک، بۆ جه‌ماوه‌ری ڕاپه‌ڕینیش ڕونبووه‌ که‌ بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان له‌گه‌ڵ ڕاپه‌ڕینی جه‌ماوه‌ریدا نیه‌ بۆ گۆڕینی ده‌سه‌ڵات له‌ کوردستاندا. له‌لایه‌کی تره‌وه‌ ده‌بینین گۆڕان نه‌ توانای نه‌رمکردنی ده‌سه‌ڵاتی کوردی هه‌یه‌ و نه‌ نیازی ئه‌وه‌یه‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی دیموکراتی خاوه‌ن ده‌ستور بێته‌ ئاراوه‌ که‌ تاکی مرۆڤی کورد ئازادانه‌ بتوانێت بیروڕای خۆی ده‌رببڕێت و ببێته‌ خاوه‌نی مافه‌کانی خۆی وه‌ک مرۆڤێکی سه‌رده‌م.

ئایا گۆڕان گه‌ره‌نتی ئه‌و گۆڕانکاریه‌ ئاشتیانه‌یه‌ ده‌کات که‌ کۆمه‌ڵگای کوردی بپه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ سیسته‌مێکی دیموکراتی و خاوه‌ن ده‌ستور و پاراستنی ئازادی تاکه‌که‌س؟ ئه‌گه‌ر وه‌ڵامه‌که‌ "به‌ڵێ"یه‌، ئه‌ی که‌واته‌ بۆ هه‌تا ئێستا هیچ بیروبۆچونێکی ڕه‌سمی له‌و باره‌یه‌وه‌ نه‌خراوه‌ته‌ڕو؟ ئه‌گه‌ر "نه‌ء" که‌واته‌ ئه‌م گێرمه‌کێشه‌یه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتدا چیه‌؟

ئایا پێویست ناکات له‌مڕۆ به‌دواوه‌ وه‌ک هه‌موو تاکێکی بێئومێدی کورد له‌ ده‌سه‌ڵاتی کوردی، گۆڕانێش بخرێته‌ پاڵ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ و به‌ردێکیش له‌سه‌ر وشه‌ی ئۆپۆزسیۆن دابنرێت تا ئه‌و کاته‌ی به‌ مانای وشه‌ ئۆپۆزسیۆنی ده‌سه‌ڵاتی کوردی داده‌مه‌زرێت؟‌

کێ شۆڕش ده‌کات؟

2011-09-23T01:32:00.000-07:00

کێ شۆڕش ده‌کات؟

23.09.2011

کێ شۆڕش هه‌ڵده‌گیرسێنێت؟ کێ شۆڕش به‌ڕێوه‌ده‌بات؟

بۆچی ده‌وترێت شۆڕشی گه‌نجان؟ گه‌نج له‌ چیدا شۆڕشگێڕه‌؟

گه‌نجێتی یاخود هه‌ڕه‌تی ژیان، به‌و مانایه‌ی مرۆڤ سه‌ره‌تای ژیانی ده‌ستپێده‌کات و هێشتا ناسکه‌ و توشی گێژاوی ژیان نه‌بووه‌ و فڕوفێڵ و خڵه‌تاندن، هێشتا نه‌یهه‌ژاندووه‌. ژیان هه‌ر ڕوه‌ شیرینه‌که‌ی ده‌رکه‌وتووه‌ و ڕوه‌ ناشیرینه‌که‌ی شاراوه‌یه‌. گه‌نج پڕه‌ له‌ ژیان و ده‌یه‌وێت داگیریبکات، ده‌یه‌وێت ئه‌زمونی بکات، ده‌یه‌وێت له‌خۆی بێته‌ ده‌ره‌وه‌ و به‌کرده‌وه‌ی بکات.

گه‌نج ده‌یه‌وێت خۆی تاقیبکاته‌وه‌ و تامی ژیان له‌سه‌ر له‌شی، ده‌رونی له‌ نزیکه‌وه‌ به‌رکه‌وێت. له‌ هه‌مووی گرنگتر، گه‌نجێتی به‌و توێژه‌ ده‌وترێت که‌ هێشتا فڕوفێڵی ژیان فێرنه‌بوون و هێشتا که‌سایه‌تیان ساغنه‌بۆته‌وه‌ و نه‌که‌وتونه‌ته‌ داوی "من"ه‌وه‌.

تا ته‌مه‌نی گه‌نجێتی، مرۆڤ له‌ ڕۆحێکی به‌کۆمه‌ڵدا ده‌ژی، وه‌ک درێژکراوه‌یه‌کی سروشتی که‌ له‌ له‌دایکبونه‌وه‌ ده‌ستپێده‌کات. ژیان هێشتا زیاتر خه‌یاڵه‌ وه‌ک له‌وه‌ی واقیع و حه‌قیقه‌ت بێت. گه‌نج به‌بێ ئه‌وه‌ی که‌س پێیبڵێت به‌ سروشتی، به‌نائاگایی خۆی به‌ یه‌کێک له‌وانی تر ده‌زانێت. گه‌نج ناتوانێت خۆی له‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌وانی تردا ببینێته‌وه‌ و دوای تاکایه‌تی ژیانی خۆی بکه‌وێت. گه‌نج به‌رژه‌وه‌ندی خۆی له‌گه‌ڵ گه‌نجه‌کانی تردا ده‌بینێته‌وه‌ و هه‌میشه‌ دژی "گه‌وره‌کانن" که‌ ژیانیان داگیرکردوه‌، که‌ ڕێگری ژیانی ئه‌وانن.

سروشتی کۆمه‌ڵایه‌تی مرۆڤ هه‌ر له‌ منداڵیه‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێت و له‌گه‌ڵیدا گه‌وره‌ ده‌بێت و له‌ گه‌نجێتیدا به‌ ته‌واوه‌تی به‌‌رجه‌سته‌ ده‌بێت که‌ مرۆڤ له‌گه‌ڵ هاوڕه‌گه‌زه‌که‌ی خۆیدا نرخ و به‌هایه‌کی هه‌یه‌ و وجودیان پێکه‌وه به‌ستراوه‌ته‌وه‌.

ئه‌وه‌ی زۆربه‌ی گه‌نج توشی سه‌رسوڕمان ده‌کات، ئه‌و کاتانه‌یه‌ که‌ ڕاسته‌وخۆ ڕوبه‌ڕوی ژیانی گه‌وره‌کان ده‌بێته‌وه‌ و ده‌بێت هه‌ڵسوکه‌وتی له‌گه‌ڵدا بکات. گه‌نج لێره‌ به‌دواوه‌ توشی په‌رتبوون ده‌بێت، له‌ ڕاستیدا توشی ئازاری ژیان، ئازاری وجود ده‌بێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی بزانێت، یاخود بتوانێت وشه‌ی له‌سه‌ر دابنێت. گه‌نج ناچارده‌کرێت خۆی له‌ توێژه‌که‌ی بپچڕێنێت، خۆی جیابکاته‌وه‌، خۆی داببڕێت. له‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ مه‌رگی یه‌که‌می مرۆڤه‌ که‌ له‌ سه‌رچاوه‌ی ژیانی خۆی داده‌بڕێت و ده‌بێت له‌وه‌ودوا خۆی ژیانی خۆی به‌رێتبه‌ڕێوه‌. واته‌ تائه‌وکاته‌ی به‌رپرسیارێتی ژیانی خۆی هه‌ڵده‌گرێت، هێشتا هه‌ر گه‌نجه‌ و نه‌که‌وتۆته‌ داوی ژیانی گه‌وره‌کانه‌وه‌.

هه‌ڵبه‌ته‌ ئێمه‌ی گه‌وره‌ پیاوان، سه‌رمان له‌ژیان شێواندوه‌، نه‌ک ته‌نها بۆ خۆمان، به‌ڵکو بۆ هه‌موو توێژه‌کانی تری کۆمه‌ڵگاش وه‌ک گه‌نج و منداڵ و ژن. ئێمه‌ین شیر و تیر له‌ یه‌کتری ده‌سوین و دوژمنایه‌تی یه‌کتر ده‌که‌ین و یه‌کتری خراپبه‌کارده‌هێنین و له‌ هه‌وڵی زاڵبوون و چه‌وساندنه‌وه‌ی یه‌کتریداین.

توێژه‌کانی تری کۆمه‌ڵگا هه‌ڵه‌نین له‌سه‌ر ئێمه‌ ڕاستبکرێنه‌وه‌، به‌ڵکو ئه‌وه‌ ئێمه‌ی گه‌وره‌ پیاوانین که‌ ژیانمان له‌ هه‌مووان شێواندوه‌ و له‌ به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تیدا ده‌مانه‌وێت لێیخوڕین و ئاڕاسته‌ی بکه‌ین. هه‌ربۆیه‌ هه‌موو کردارێکی ژیان ئازاراویی و ژه‌هراویی و پڕ له‌ژانه‌ بۆ زۆربه‌ی زۆری کۆمه‌ڵگا.

منداڵ و گه‌نج و ژن به‌ سروشتیه‌که‌ی خۆیان ژیانیان بۆ هه‌موان ده‌وێت. ئه‌وه‌ ئێمه‌ین ڕێگه‌یان لێده‌گرین و په‌رشوبڵاویان ده‌که‌ینه‌وه‌ و به‌گژیه‌تریاندا ده‌که‌ینه‌وه‌. ئه‌وه‌ ئێمه‌ین مێژوومان به‌لاڕێدا بردوه و ده‌مانه‌وێت هه‌تاسه‌ر به‌وشێوه‌یه‌ ڕایبکێشین. ئه‌وه‌ش گه‌نجانن که‌ ده‌یانه‌وێت کۆتاییه‌ک بۆ ئه‌و به‌زۆر ڕاکێشانه‌ دابنێن و ژیان بخه‌نه‌وه‌ ڕاڕه‌وه‌ سروشتیه‌که‌ی خۆی و کۆمه‌ڵگا ببێته‌وه‌ به‌ مۆڵکی هه‌مووان و هه‌مووان بتوانن وه‌ک یه‌ک به‌شداربن تیایدا.

گه‌نج جگه‌ له‌وه‌ی خاوه‌نی ئه‌و تێڕوانینه‌یه‌، خاوه‌نی وزه‌یه‌کی به‌کارنه‌هاتوی لێوانلێوی ژیانه‌ که‌ ده‌یه‌وێت بیته‌قێنێته‌وه‌، که‌ ده‌یه‌وێت ئه‌زمونی بکات. به‌ڵام وه‌ک وتمان له‌ هه‌مووی گرنگتر، ئه‌و ڕۆحی به‌کۆمه‌ڵه‌یه‌ که‌ هێشتا له‌ گه‌نجدا هه‌ر زیندوه‌ و به‌ده‌ستی گه‌وره‌ مردارنه‌کراوه‌ته‌وه‌، که‌ له‌ ڕاستیدا هه‌ڵگری حه‌قیقه‌تی ژیانن و ژیان ده‌بێت له‌و ڕۆحه‌ به‌کۆمه‌ڵه‌دا ببرێته‌سه‌ر.

‌‌تاکایه‌تی و دابڕانی تاکه‌که‌س، ئه‌و خۆپه‌رستیه‌ی لێوه‌به‌رهه‌مدێت که‌ له‌ ژیانی خۆرئاوادا ده‌یبینین. هه‌ڵبه‌ته‌ ده‌بێت مرۆڤ ببێت به‌ خاوه‌نی که‌سایه‌تی خۆی و خۆیبناسێت و خۆی له‌ناو ئه‌وانی تردا بناسێته‌وه‌، به‌ڵام له‌و ڕۆحه‌ به‌کۆمه‌ڵه‌ی که‌ هه‌موومان به‌شدارین تیایدا و هه‌ریه‌که‌مان به‌شێکی بچوکی پێکده‌هێنین، واته‌ له‌هه‌مان کاتدا که‌ خاوه‌نی که‌سایه‌تی خۆمانین، دورین له‌ خۆپه‌رستیه‌وه‌ که‌ هه‌موو شتێکمان ته‌نها بۆ خۆمان بوێت.

ئه‌وه‌ی له‌ ڕۆژئاوادا ده‌یبینین، دروستکردنی تاکه‌که‌سه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی ڕۆحێکی به‌کۆمه‌ڵی له‌ پشته‌وه‌ بێت و منداڵ هه‌ر له‌ منداڵیه‌وه‌ ئه‌وه‌ی فێرده‌کرێت که‌ ته‌نها پشت به‌خۆی ببه‌ستێت و ته‌نها بۆ خۆی بژی. هه‌ربۆیه‌ کێشه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان و ته‌نهایی و دابڕان و جیابونه‌وه‌، هه‌میشه‌ کێشه‌یه‌کی زیندووه‌ و له‌و ئاڕاسته‌یه‌ی که‌ مێژووی ئه‌مڕۆی پیاتێپه‌ڕ ده‌بێت، چاره‌سه‌ر ناکرێت.

گه‌نجێتی له‌ ڕۆژئاوادا که‌ له‌ جیهانی منداڵ جیابووه‌وه‌ و مردنی یه‌که‌می جیابونه‌وه‌ی ده‌ستپێکرد، ئیتر هه‌ر به‌و ئاڕاسته‌ ته‌نیایه‌دا ده‌ڕوات که‌ به‌ زه‌حمه‌ت زیندوده‌بێته‌وه‌، واته‌ چه‌قبه‌ستن له‌خودی خۆیدا و پشتکردنه‌ هه‌موو ئه‌وانی تر و په‌یوه‌ندی دروستکردن، ته‌نها له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌ش.

شۆڕشی گه‌نجان ڕۆحبه‌به‌رداکردنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگا و هێنانه‌وه‌یه‌تی بۆ سه‌ر ڕاسته‌ی ژیان، تازه‌کردنه‌و و به‌خشینی گوڕوتینی نوێیه‌ که‌ کۆن ڕاده‌ماڵێت و به‌ربه‌ست و ڕێگری ڕێچکه‌ی ژیان پاکده‌کاته‌وه‌.

هه‌ربۆیه‌ گه‌نج شۆڕشگێڕه‌، چونکه‌ هێشتا له‌ ڕه‌گی سه‌رچاوه‌ی ژیان نه‌پچڕاوه‌ که‌ ژیان له‌ هه‌موومان پێکدێت و ئێمه‌ پێکه‌وه‌ ده‌توانین پڕاوپڕ بژین و گه‌نج دیسان ده‌توانێت به‌ ڕوخساری حه‌قیقه‌تی ژیان بمانناسێنێته‌وه‌، ئه‌و ڕوخساره‌ی ئێمه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆماندا ناشیرینمان کردوه‌.

شۆڕش

2011-09-20T12:48:00.000-07:00

شۆڕش

20.09.2011

ئایا ده‌کرێت له‌ دیکتاتۆریه‌ته‌وه‌ بپه‌ڕیته‌وه‌ بۆ دیموکراتی، به‌بێ ڕاپه‌ڕینی جه‌ماوه‌ری و به‌رپاکردنی شۆڕش؟ ئایا هیچ سیسته‌مێکی دیکتاتۆری ڕێگه‌ به‌و ئاڵوگۆڕه‌ ده‌دات؟ ئایا بۆ نمونه‌ له‌ ئێراقی سه‌دام حوسه‌ینی دوێنێدا، ده‌کرا خه‌ڵکی ئومێد له‌ دڵیدا سه‌وزبێت، به‌وه‌ی ڕۆژێک له‌ ڕۆژان ڕژێمی به‌عس به‌ره‌و دیموکراتی و مافی مرۆڤ و ئازادی هه‌نگاو ده‌نێت؟ ئایا ده‌کرێت له‌ ئێرانی ئێستادا خه‌ڵک چاوه‌ڕوانی هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌یه‌کی له‌و شێوه‌یه‌ بێت؟

ئه‌ی جه‌ماوه‌ر که‌ی ئاماده‌ی ڕاپه‌ڕین ده‌بێت؟ که‌ی له‌ زوڵم و زۆر پڕده‌بێت؟ تا چه‌ند به‌رگه‌ی پاڵه‌په‌ستۆی ڕژێمی دیکتاتۆری ده‌گرێت؟

ئه‌گه‌ر که‌مێک بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ مێژوو، ئایا ده‌کرێت شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌ فه‌ره‌نسا، که‌ ئازادی و یه‌کسانی و برایه‌تی دروشمه‌کانی بوو، له‌گه‌ڵ شۆڕشی ئۆکتۆبه‌ری ڕوسیادا به‌راورد بکرێت که‌ دیکتاتۆریه‌تی پرۆلیتاریا ئامانجی بوو؟ ئه‌و بازه‌ مێژوویه‌ چیه‌ بۆ دواوه که‌ زیاتر له‌ سه‌ده‌یه‌کیشیان نێوانه‌، که‌چی شۆڕش له‌ ڕۆژهه‌ڵاتدا بۆ دیکتاتۆریه‌ت به‌رپاده‌کرێت و له‌ ڕۆژئاواشدا، به‌ر له‌ سه‌ده‌یه‌ک بۆ ئازادی و یه‌کسانی و برایه‌تی؟ له‌ کاتێکدا کۆمه‌ڵگای ژێرده‌ستی پاشایه‌تی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی فه‌ره‌نسا و کۆمه‌ڵگای ڕوسی سه‌رده‌می قه‌یسه‌ره‌کان، له‌ زۆر باره‌وه‌ له‌یه‌کده‌چوون که‌ هه‌ردووکیان له‌سه‌ربنه‌مای فیودالیزمی دامه‌زرابوون.

بیروباوه‌ڕی شۆڕشی فه‌ره‌نسا بوو به‌ هه‌وێنی هه‌موو ئاڵوگۆڕه‌کانی تر و هه‌موو کیشوه‌ری ئه‌وروپای ته‌نیه‌وه‌. له‌به‌رامبه‌ریشدا، شۆڕشی ئۆکتۆبه‌ری ڕوسیا به‌ره‌ به‌ره‌ ته‌شه‌نه‌ی کرده‌ زۆربه‌ی وڵاته‌ دواکه‌وتوه‌کان، ئه‌وه‌ی به‌ جیهانی سێ ناوزه‌ند ده‌کرێت، به‌ تایبه‌تی له‌ دوای ڕزگاری نیشتیمانی له‌ ده‌ستی داگیرکه‌رانی بیگانه‌.

‌یه‌که‌م ئه‌و دابڕانه‌ مێژوویه‌ چیه‌ که‌ ئه‌و جیاوازیه‌ دروست ده‌کات، دووه‌م بۆ نه‌توانرا شۆڕشی به‌ناو سوشیالیستی سه‌ربگرێت و بوو به‌ دیکتاتۆریه‌ت، که‌ هه‌تا ئه‌مڕۆش ماکه‌کانی ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستانی زۆربه‌یه‌ک له‌ ڕۆژهه‌ڵات و وڵاته‌ پاشکه‌وتوه‌کانی گرتۆته‌وه‌؟

ئا لێره‌دایه‌ که‌ ده‌کرێت بوترێت به‌لاڕێبردنی مێژوویی و ئاڕاسته‌کردنی له‌ ڕێگه‌ی تاکه‌ ئایدیایه‌که‌وه‌، ده‌بێت قوربانیه‌کی زۆری بۆ بدرێت، هه‌تا سه‌رڕێ ده‌که‌وێته‌وه‌. ئه‌وه‌ی له‌ ڕوسیا له‌ ساڵی 1917دا ڕویدا شۆڕشی جه‌ماوه‌ری ده‌رخواردی ئایدیایه‌ک درا و ماوه‌ی حه‌فتا ساڵ میلله‌تانی ژێر ده‌ستی ئه‌و سۆشیالیزمه‌ باجه‌که‌یان دا.

شۆڕش شۆڕشی جه‌ماوه‌ره‌ دژی زۆڵم و زۆر و چه‌وساندنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی له‌سه‌ر کاره‌، شۆڕش هی ئایدۆلۆژیایه‌ک نیه‌ به‌سه‌ر جه‌ماوه‌ردا به‌زۆر داسه‌پێنرێت و ئاره‌زوه‌کانیان، له‌ پێناوی گه‌شتن به‌ده‌سه‌ڵاتی ئایدیایه‌کدا، ئاڕاسته‌بکرێت و به‌کارببردرێت. حیزبی سیاسی شۆڕش ناکات، به‌ڵکو ململانێی ده‌سه‌ڵات ده‌کات و ده‌یه‌وێت خۆی له‌ جێگه‌ی دانیشێت.

داواکاری و پێداویستی خه‌ڵک ڕون و ئاشکرایه‌، ده‌یانه‌وێت ئازاد بژین، ده‌یانه‌وێت سه‌ربه‌ست بژین، ده‌یانه‌وێت وه‌کو مرۆڤ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا بکرێت، ده‌یانه‌وێت برسی نه‌بن و هه‌موویان له‌ پیت و فه‌ڕی وڵاته‌که‌یاندا به‌شداربن.

داخوازی خه‌ڵک ساده‌ و ساکاره‌ و ده‌زانن که‌ ده‌سه‌ڵات بۆیان پڕناکاته‌وه‌، بۆیه‌ په‌نا ده‌به‌نه‌ به‌ر شۆڕش. هاوکێشه‌ی خه‌ڵک و ده‌سه‌ڵات پێویستی به‌ هه‌زار پارتی سیاسی و فروفێڵی ئۆپۆزسیۆن نیه‌ و وه‌کو ڕۆژی ڕوناک دیار و ڕونه‌. ئه‌وه‌ی به‌ناوی خه‌ڵکه‌وه‌ ده‌یه‌وێت به‌ ده‌سه‌ڵات بگات، ده‌یه‌وێت فێڵێکی تر له‌ جه‌ماوه‌ر بکات.

داخستنی ڕۆژنامه‌ی "ڕۆژنامه‌" و که‌له‌ڕه‌قی سیاسی

2011-09-13T13:42:00.000-07:00

داخستنی ڕۆژنامه‌ی "ڕۆژنامه‌" و که‌له‌ڕه‌قی سیاسی

13.09.2011

سیاسه‌تکردن له‌داخدا...

ماوه‌ی یه‌ک دوو هه‌فته‌یه‌ ده‌نگوباسی داخستنی ڕۆژنامه‌ی ڕۆژنامه‌ له‌ ئارادایه‌ و هیچ هۆکارێکی دیار و ڕه‌سمیش نابینرێت که‌ بۆچی ده‌بێت ڕۆژنامه‌یه‌ک دابخرێت که‌ توانیبێتی له‌ماوه‌ی ڕابوردودا په‌رده‌ له‌سه‌ر زۆرترین گه‌نده‌ڵیه‌کانی ده‌سه‌ڵاتدارێتی پارتی و یه‌کێتی هه‌ڵماڵێت و زۆرترین ڕاپۆرتی که‌موکورتیه‌کانی ئه‌و ده‌سه‌ڵاتدارێتیه‌ بخاته‌ڕو؟

ڕۆژنامه‌ی ڕۆژنامه‌ نه‌ ئاسته‌نگی ئابوری هه‌یه‌، نه‌ گوێ به‌ فرۆش و قازانج ده‌دات و نه‌ له‌ نوسه‌ریشی که‌مه‌، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌وه‌ی هه‌ستی به‌ نادادپه‌روه‌ریه‌ک کردبێت و ده‌ستی قه‌ڵه‌می گرتبێت، ئه‌وا خێرا گه‌یاندویه‌تیه‌ ڕۆژنامه‌ و بڵاوکراوه‌ته‌وه‌. ڕۆژنامه‌ په‌یامێکی سیاسی پێبوو که‌ بیگه‌یه‌نێت و پێش ئه‌وه‌ی ئه‌رکه‌کانی به‌ئاکام بگات به‌ بڕیارێک داده‌خرێت.

ئێستا ئه‌گه‌ر بپرسین بۆ ده‌بێت ڕۆژنامه‌یه‌ک، له‌و ئاست و ئابوری و پڕ نوسه‌ره‌دا، له‌م ته‌نگه‌ژه‌ سیاسیه‌ی کوردستاندا که‌ پێویستی به‌ زۆرترین شیکاری و وردکردنه‌وه‌ هه‌یه، ده‌بێت دابخرێت؟ له‌ کاتێکدا که‌ به‌یه‌کێک له‌ ڕۆژنامه‌ جدیه‌کان هه‌ژماربکرێت و هیچ کێشه‌یه‌کی یاسایی و ئابوریشی نه‌بێت؟ ئاخۆ سه‌رچاوه‌ی ئه‌و بڕیاره‌ له‌ کوێوه‌ هاتبێت؟

ئایا هه‌ڕه‌شه‌یه‌؟ ڕێکه‌وتنی ژێربه‌ژێره‌ له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتدا؟ به‌شێکه‌ له‌ گه‌مه‌ی مه‌رجی پێشوه‌ختی

ده‌ستپێکردنه‌وه‌ی مفاوه‌زات؟

یاخود له‌ هه‌مووی گرنگتر، سه‌ره‌تای په‌رشوبڵاوه‌پێکردنی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕانه‌ و وه‌ک یه‌که‌م هه‌نگاو داخستنی ڕۆژنامه‌که‌یه‌تی؟

ئایا ئه‌وه‌ی سه‌ره‌تا ڕۆژنامه‌یه‌کی دامه‌زراند، هه‌ر ئه‌ویش حه‌قی داخستنی هه‌یه‌ له‌دوای ئه‌وه‌ی که‌ جه‌ماوه‌ری خۆی په‌یداکرد و بوو به‌ ئه‌مری واقیع و له‌ ڕه‌مزی تاکه‌که‌س جیابووه‌وه؟ ئایا ئیتر نابێت به‌ موڵکی هه‌موو ئه‌و که‌سانه‌ی به‌شداری له‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی ئه‌و ڕۆژنامه‌یه‌دا ده‌که‌ن و هه‌ریه‌که‌ له‌ جێگه‌یه‌ی خۆیه‌وه‌ مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ لێی بپرسرێت که‌ ئایا کاتی ئه‌وه‌ هاتوه‌ ڕۆژنامه‌که‌ دابخرێت، یاخود نه‌ء؟ به‌ چ حه‌قێک تاکه‌که‌سێک که‌ خۆی به‌ دامه‌زرێنه‌ری ڕۆژنامه‌که‌ ده‌زانێت، ئه‌و مافه‌ به‌خۆی ده‌دات که‌ حه‌قی ئه‌وه‌شی هه‌یه‌ که‌ به‌بێ پرسوڕای به‌شداربوه‌کانی دوای بڕیاری دامه‌زرادن، بڕیاری داخستن هه‌ر له‌ده‌ست خۆیدا بمێنێته‌وه‌؟ ئایا ئه‌و سیاسه‌ته‌ سیاسه‌تێکی دیموکراتی لێدێته‌ به‌رهه‌م ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵات بگرێته‌ ده‌ست؟

هه‌نگاوی دووه‌م چی ده‌بێت؟ داخستنی که‌ی.ئێن.ئێن.؟ هه‌نگاوی دوای ئه‌وه‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان و بێئومێدکردنی هه‌موو ئه‌و ڕۆحانه‌ی ده‌یانه‌وێت ژیانیان بۆ گۆڕانی کۆمه‌ڵگا په‌خش بکه‌ن؟

هۆکارێکی تری داخستنی ڕۆژنامه‌ی ڕۆژنامه‌ ده‌شێت ئه‌وه‌بێت ئێمه‌، هه‌موو ئه‌و ئێمه‌یه‌ی که‌وتوینه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارێتی و ئۆپۆزیسۆنه‌وه، هیچ کاتێک حسابی مه‌ڕیشمان بۆ نه‌کرابێت، له‌ کاتێکدا نه‌ک هه‌ر زۆربه‌ی میلله‌ت پێک ده‌هێنین، به‌ڵکو خودی میلله‌ت و ژیانی کۆمه‌ڵگای کورده‌واری له‌سه‌ر شانی ئێمه‌یه.‌

یه‌کێک له‌ ڕیکلامه‌کانی که‌ناڵی که‌ی.ئێن.ئێن. ئه‌وه‌یه‌ که "که‌ناڵی ئێوه‌یه‌" کام ئێمه‌؟ ئه‌و ئێمه‌یه‌ی که‌ چه‌پڵه‌ بۆ سیاسه‌تێک لێبده‌ین که‌ به‌بێ پرسوڕای ئێمه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چێت؟ ئه‌و ئێمه‌یه‌ی که‌ بۆمان نیه‌ پرسیار بکه‌ین و بڵێن بۆچی ڕۆژنامه‌ی ڕۆژنامه‌ داده‌خه‌ن؟ له‌به‌ر کام هه‌ڵه‌ی سیاسی، یاخود کام ڕێکه‌وتنی سیاسی چاره‌نوسی به‌ مه‌رگ ده‌سپێردرێت؟ پرستان به‌کام سه‌رنوسه‌ر و ده‌سته‌ی نوسه‌ران و خوێنه‌رانی ڕۆژنامه‌ کرد که‌ وا باشتره‌ له‌م ته‌نگه‌ژه‌ سیاسه‌یه‌ی ئه‌مڕۆدا ڕۆژنامه‌ی ڕۆژنامه‌ دابخرێت؟

هه‌ڵبه‌ته‌ له‌سه‌رێکی تره‌وه‌ زۆر باشتره‌ ئێستا دابخرێت و هه‌موو نو‌سه‌ر و کارمه‌نده‌کانی ڕو له‌ میدیا ئه‌هله‌یه‌کان بکه‌ن، له‌ پێش ئه‌وه‌ی تێکه‌ڵاوی ده‌زگای خه‌ندان بکرێن و له‌وێ له‌ ڕۆژنامه‌ی ئاسۆدا به‌شوبدرێنه‌وه.‌

که‌له‌ڕه‌قی سیاسه‌ت له‌ ئه‌زموونی ئاوهادا ده‌رده‌که‌وێت، له‌ کاتێکدا ئێمه‌ له‌سه‌رده‌می شۆڕش و گۆڕانکاری ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا ده‌ژین و هه‌موو ئاڕاسته‌کان ڕو له‌ ئازادی و سه‌ربه‌خۆیی و مافی مرۆڤ ده‌که‌ن، که‌چی له‌لای ئێمه‌ ئۆپۆزیسۆنێک که‌ خه‌ڵکانێکی زۆر ئومێدیان له‌سه‌ر دانابوو، تاکه‌ ڕۆژنامه‌یه‌کی هه‌بێت، ئه‌ویش به‌ بڕیاری سه‌رکرده‌که‌ی دابخرێت. ده‌بێت ئیتر چ ئومێدێک بۆ زۆربه‌ی زۆری خه‌ڵکی مابێته‌وه‌ که‌ چاوه‌ڕوانی هیمه‌تی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان بن؟

هه‌رچه‌نده‌ له‌سه‌رێکی تره‌وه‌ ڕه‌نگه‌ حه‌قیقه‌تی ئه‌و بزوتنه‌وه‌یه،‌ به‌م هه‌نگاوه‌ی، زیاتر بۆ زۆربه‌یه‌ک ڕونبێته‌وه‌ و چیتر هیچ هیوایه‌ک به‌و بزوتنه‌وه‌یه‌وه‌ هه‌ڵنه‌واسن و ڕێگه‌چاره‌ی خۆیان بدۆزنه‌وه‌ و چاره‌نوسی خۆیان و دواڕۆژیان بگرنه‌ ده‌ستی خۆیان، بۆ گه‌شتن به‌ ئازادی و دامه‌زراندنی کۆمه‌ڵگایه‌ک که‌ به‌ده‌ست تاکه‌که‌سێکه‌وه‌ گیرنه‌خوات و هه‌میشه‌ به‌رژه‌وه‌ندی زۆربه‌ی زۆری کۆمه‌ڵانی خه‌ڵکی له‌به‌رچاوبگرێت.

شه‌ڕی پژاک و په‌که‌که‌ بۆ له‌ناوبردنیان نیه‌، به‌ڵكو بۆ پارێزگاریکردنی ده‌سه‌ڵاتی پارتی و یه‌کێتیه‌

2011-09-12T13:46:00.000-07:00

شه‌ڕی پژاک و په‌که‌که‌ بۆ له‌ناوبردنیان نیه‌، به‌ڵكو بۆ پارێزگاریکردنی ده‌سه‌ڵاتی پارتی و یه‌کێتیه‌

12.09.2011

تۆپارانکردنی سنوره‌کانی هه‌رێمی کوردستانی ئێراق له‌لایه‌ن ئێران و تورکیایه‌وه‌ و کێشه‌ی کورد و کێشه‌ی په‌که‌که‌ و پژاک.

کێشه‌ی کورد له‌ تورکیا، کێشه‌ی په‌که‌که‌ و تورکیا نیه‌ و به‌هه‌مان شێوه‌ش له‌ ئێراندا کێشه‌ی پژاک و ئێران، هه‌موو کێشه‌ی کوردی ئه‌و به‌شه‌ نیه‌.

هه‌ردوو پارتی پژاک و چاره‌سه‌ری کوردستان که‌ بۆ ئێران و ئێراق له‌لایه‌ن په‌که‌که‌وه‌ دروستکراوه‌، بۆ پاڵپشتی و ڕه‌وایه‌تی به‌خشین بوو بۆ په‌که‌که‌. په‌که‌که‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ عه‌بدوڵا ئۆجه‌لانه‌وه‌.

کێشه‌ی ئۆجه‌لان له‌گه‌ڵ هه‌رێمی کوردستانی ئێراقدا به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ قبوڵنه‌کردنی ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستانی هه‌رێمه‌وه‌ له‌لایه‌ن سه‌رکردایه‌تی په‌که‌که‌وه‌، که‌ هه‌ر ئۆجه‌لان خۆیه‌تی. ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستانی هه‌رێم خۆی له‌ پارتی و یه‌کیتیدا ده‌بینێته‌وه، ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ش دوابه‌دوا له‌ خودی بارزانی و تاڵه‌بانیدا ده‌گیرسێته‌وه.

په‌که‌که‌ هه‌ر زوو ویستی بارودۆخی شێوا و هه‌ڵوه‌شاوه‌ی کوردستانی ئێراق، له‌ دوای ڕاپه‌ڕینی کو‌ردستانه‌وه‌، بقۆزێته‌وه‌ و بیکات به‌ بنکه‌یه‌ک بۆ لێدانی تورکیا. دروستکردنی پژاک و پارتی چاره‌سه‌ری کوردستان، دوای فه‌شه‌لکردنی ئه‌و سیاسه‌ته‌یان بوو که‌ هه‌موو کورد بکه‌ن به‌ په‌که‌که‌، ده‌نا سه‌ره‌تا لاوانی کوردی هه‌رێم ده‌کران به‌ په‌که‌که‌ و ڕه‌وانه‌ی شه‌ڕی ئه‌ودیو ده‌کران. ئه‌وه‌ جگه‌ له‌ شه‌ڕی ڕاسته‌وخۆ له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌ک له‌ پارتی و یه‌کێتی بۆ مانه‌وه‌ و ناوچه‌ی نفوزی خۆی له‌ کوردستانی ئێراقدا.

ئه‌مڕۆ په‌که‌که‌ و پژاک که‌ ده‌ڵێن قه‌ندیل چۆڵ ناکه‌ین و به‌ موڵکی خۆمانی ده‌زانین، له‌لایه‌ک دوا بنکه‌یانه‌ له‌ هه‌رێمی کوردستاندا و له‌لایه‌کی تریشه‌وه‌ هیچ جه‌ماوه‌رێکی ئه‌وتۆیان به‌ده‌سته‌وه‌ نه‌ماوه‌ له‌ ‌ناوه‌وه‌ی هه‌رێمدا که‌ پاڵپشتیان بێت. له‌سه‌رێکی تریشه‌وه‌ ئه‌وان هه‌موو کوردستان به‌ موڵکی خۆیان ده‌زانن، له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ که‌ هه‌موو کوردێک په‌که‌که‌یه‌، یاخود په‌که‌که‌یه‌کی له‌ خۆیدا حه‌شارداوه‌.

مانه‌وه‌ی قه‌ندیل له‌ژێر ده‌ستی په‌که‌که‌ و پژاکدا، چه‌نده‌ سه‌رسه‌ختی ئه‌و دوو پارته‌، که‌ له‌ حه‌قیقه‌تدا یه‌ک پارته‌، ده‌رده‌خات، ئه‌وه‌نده‌ش بێده‌سه‌ڵاتی پارتی و یه‌کێتی ده‌خاته‌ڕوو، چ به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ ناتوانن سنوری هه‌رێمی کوردستان بپارێزن، چ وه‌ک ئه‌وه‌ی ناتوانن ڕوبه‌ڕوی ئێران و تورکیا ببنه‌وه‌. ئه‌گه‌ر له‌ حاڵه‌تێکیشدا ویستبێتیان وه‌ک کارتێکی سیاسی به‌رامبه‌ر به‌ ئێران و تورکیا به‌کاریبهێنن، ئه‌وا نه‌ک هه‌ر سه‌رکه‌وتوونه‌بوون، به‌ڵکو کێشه‌یه‌کیان ناوه‌ته‌وه‌ که‌ بۆیان پینه‌ناکرێت. هه‌روه‌ک چۆن بۆ ماوه‌یه‌کی زۆر ئیسلامیه‌کان، ناوچه‌ی هه‌ورامانیان له‌ژێرده‌ستدا بوو، له‌به‌ر ئێران نه‌یانده‌وێرا توخیان بکه‌ون، هه‌تا به‌ موشه‌کی ئه‌مریکی هه‌ڵته‌کێنران و ناوچه‌که‌یان که‌وته‌وه‌ ژێرده‌ست.

به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ په‌که‌که‌ به‌ زه‌بری هێز خۆی سه‌پاندوه‌، ده‌نا پارتی و یه‌کێتی ده‌مێک بوو، نه‌ک له‌به‌ر ئه‌وه‌ی قه‌ندیل که‌وتۆته‌ هه‌رێمی کوردستانه‌وه‌، به‌ڵکو له‌به‌ر خاتر‌ی براگه‌وره‌کانی ئێران و تورکیا، ناوچه‌که‌یان پێچۆڵده‌کردن.

تۆپباران و هه‌ڕه‌شه‌کانی ئه‌م دوایه‌ی تورکیا و ئێران بۆ سه‌ر سنوری هه‌رێم، له‌ قازانجی پارتی و یه‌کێتیدا ده‌ستیپێکرده‌وه‌ و وه‌ک ده‌ستێکی سیحراوی، له‌ کاتی خۆیدا تۆپباران و شه‌ڕی پژاک و په‌که‌که‌ هاته‌وه‌ مه‌یدان و سه‌رنجی هه‌مووانی ڕاکێشایه‌وه‌. بێده‌نگییه‌که‌ی جارانی یه‌کێتی و پارتی بوو به‌ده‌نگ و گه‌وره‌کراو له‌ هه‌ولێری پایته‌ختیشدا ڕێگه‌ به‌ خۆپیشاندانی دژی تۆپبارانه‌کان درا و چه‌ند سه‌د که‌سێکێش هاتنه‌ سه‌ر شه‌قامه‌کان.

ئایا پارتی و یه‌کێتی کارته‌ سیاسیه‌که‌یان باش به‌کارهێنا؟

لێدانی پژاک و په‌که‌که‌ بۆ له‌ناوبردنیان نیه‌، به‌ڵکو بۆ پارێزگاریکردنی ده‌سه‌ڵاتی پارتی و یه‌کێتیه‌ له‌ هه‌رێمی کوردستانی ئێراقدا. ئێران و تورکیا باش ده‌زانن و ده‌رکیان به‌وه‌ کردوه‌ که‌ سه‌رکه‌وتنی شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تی، شۆڕشی سپی له‌ هه‌رێمی کوردستاندا، نه‌ک هه‌ر ڕاسته‌وخۆ له‌ به‌رژه‌وه‌ندیان ده‌دات، به‌ڵکو پریشکی ئه‌و شۆڕشه‌ش کو‌رده‌کانی ئه‌و دوو ده‌وڵه‌ته‌ ده‌گرێته‌وه‌ و بارودۆخێک ده‌هێنێته‌ ئاراوه‌ که‌ ناتوانرێت کۆتاییه‌که‌ی ببینرێت. ئه‌وه‌ی له‌به‌رده‌ستدایه‌، واته‌ ده‌سه‌ڵاتی بارزانی و تاڵه‌بانی، ده‌مێکه‌ ئه‌مسه‌روسه‌ری خوێندراوه‌ته‌وه و له‌ هه‌موو مه‌ترسییه‌ک به‌تاڵکراوه‌ته‌وه‌.

واته‌ جگه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابورییه‌کان که ساڵانه‌‌ به‌ ملیاره‌ها دۆلار مه‌زه‌نده‌ ده‌کرێت له‌ نێوانی هه‌رێمی کوردستان و هه‌ریه‌ک له‌ ئێران و تورکیادا، ئه‌وا به‌رژه‌وه‌ندییه‌کی گه‌وره‌تری سیاسی له‌پشته‌وه‌ خۆی مه‌لاس داوه‌، ئه‌ویش مانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات به‌م شێوه‌یه‌ی ئێستای له‌ کوردستانی ئێراقدا، زه‌مانه‌تێکی کاتی نه‌ته‌قینه‌وه‌ی بارودۆخی به‌شه‌کانی تری کوردستانی ئێران و تورکیا، بۆ کاتێکی نادیار دورده‌خاته‌وه‌.

ئه‌وه‌ی که‌ زیاتر ئێران و تورکیای هانداوه‌ پارێزگاری له‌ ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستانی ئه‌مڕۆی کوردستانی ئێراق بکه‌ن، ڕاپه‌ڕین و شۆڕشی گه‌لانی سوریایه‌ به‌ میلله‌تی کوردی ئه‌و پارچه‌یه‌شه‌وه‌، که‌ خه‌ریکه‌ له‌ سه‌رکه‌وتن نزیک ده‌بێته‌وه‌. واته‌ ئه‌وه‌ی له‌ ناوچه‌که‌دا ماوه‌ته‌وه‌ و هێشتا به‌ ته‌واوه‌تی پریشکی شۆڕشی به‌رنه‌کوتووه‌، کوردانی ئێران و تورکیایه‌ و تاکه‌ په‌رژینێکیش له‌و پریشکه‌ بیانپارێزێت، مانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی پارتی و یه‌کێتیه‌ و سه‌رنه‌که‌وتنی شۆڕش و ڕاپه‌ڕینی خه‌ڵکی هه‌رێمی کوردستانی ئێراقه‌. به‌تایبه‌تی که‌ بینیان بۆ ماوه‌ی دوو مانگ چۆن زه‌مینی ده‌سه‌ڵاتدارێتی له‌رزاند و له‌به‌ر چه‌ند هۆکارێک نه‌توانرا به‌رده‌وامی به‌و خۆپیشاندانانه‌ بدرێت، که‌ له‌ جێگه‌ی تردا باسکراوه‌ و پێویست ناکات لێره‌دا دوباره‌ بکر‌ێته‌وه‌.

واته‌ تۆپبارانکردن و سه‌رباز هێنانه‌ سه‌ر سنور و شه‌ڕی ده‌سته‌ویه‌خه‌ له‌گه‌ڵ پژاک و په‌که‌که‌دا، به‌تایبه‌تی له‌م کاته‌دا و گه‌وره‌کردنی قه‌باره‌که‌ی به‌و شێوه‌یه‌ی که‌ سیناریۆکه‌ له‌ ڕاستی بچێت و حوکمه‌تی به‌غدا و ئه‌مریکا باسی لێوه‌بکه‌ن و ئێران و تورکیا زۆر به‌ جدی وه‌ریبگرن، ئه‌وا ته‌نها له‌باربردن و له‌بیربردنه‌وه‌ و دورخستنه‌وه‌ی شۆڕشی هه‌ڵچوی ناوچه‌که‌یه‌ له‌ هه‌رێمی کوردستان که‌ ڕاسته‌وخۆ ئێران و تورکیاشی پێوه‌به‌ستراوه‌ته‌وه‌، نه‌ک ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ریه‌ک له‌و دوو وڵاته‌ به‌شێک له‌ نیشتیمانی کوردانیان له‌ژێر ده‌ستدایه‌، به‌ڵکو له‌دوای ڕوخاندنی ڕژێمی به‌شار ئه‌سه‌د له‌ سوریا، هه‌رێمی کوردستان ده‌بێته‌ دوا سنور، یاخود ده‌روازه‌ی گۆڕانکارییه‌کان.

ترسی ژیان، ترسی مردن و ترسی ده‌سه‌ڵات

2011-08-03T13:24:00.001-07:00

ترسی ژیان، ترسی مردن و ترسی ده‌سه‌ڵات

03.08.2011

کاتێک منداڵ له‌دایک ده‌بێت، له‌ هه‌موو شتێک ده‌ترسێت، له‌ ژیان ده‌ترسێت. منداڵ هه‌رچیه‌ک فێرده‌بێت، بۆ‌ ئه‌وانی به‌رامبه‌ری فێرده‌بێت، بۆئه‌وه‌ی قبوڵبکرێت. منداڵ له‌ پشتگوێخستن ده‌ترسێت و نایه‌وێت ڕه‌فز بکرێت، ده‌ترسێت هه‌لی ژیانی له‌ده‌ستبدات. منداڵ به‌نائاگایی ده‌زانێت فرسه‌تێکی له‌به‌رده‌ستدایه‌ و بۆ ماوه‌یه‌کی سنورداره‌ و ده‌بێت خۆی له‌ تێکشکان و دۆڕاندن و ژێرکه‌وتن بپارێزێت. ترسی ژیان هه‌تا مردن به‌رده‌وامه‌ و زۆربه‌یه‌ک هه‌رگیز فێرنابن به‌ ئازادی بژین و به‌ به‌رده‌وامی له‌ ژیان و ژێرکه‌وتن و دۆڕاندن ده‌ترسن.

ترسی مردن کاتێک زاڵده‌بێت که‌ مرۆڤ ده‌گاته‌ هه‌رزه‌کاریی. منداڵ هه‌ر له‌منداڵیه‌وه‌ له‌ تێکه‌ڵه‌یه‌ک له‌ ترسی ژیان و مردندا گه‌وره‌ ده‌بێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی که‌ زیاتر زاڵه‌، سه‌ره‌تا ترسی مانه‌وه‌یه‌. که‌ پێ ده‌نێته‌ هه‌رزه‌کاریه‌وه‌ و تا ڕاده‌یه‌ک له‌ مانه‌وه‌ی وجودی مسۆگه‌ر ده‌بێت، ئه‌وسا پێده‌نێته‌ ژیانه‌وه‌. له‌گه‌ڵ ژیاندا مردن سه‌ره‌تاتکێ ده‌کات و جێگه‌ی ترسی ژیان ده‌گرێته‌وه‌. هێشتا جێپێی ژیان خۆش نه‌بووه‌، مردنیش ده‌بێته‌ ‌سه‌رباری خه‌مه‌کان.

هه‌تا ته‌مه‌ن به‌ره‌وه‌ پێشه‌وه‌ بڕوات، ترسی ژیان و مردن که‌مترده‌بێته‌وه‌ و جێگیربوونێکی کاتی به‌خۆیانه‌وه‌ ده‌بینن و‌ زیاتر ده‌چنه‌ پشتی په‌رده‌وه‌، جارجاره‌یه‌ک له‌ بۆنه‌ی جیاجیادا سه‌رده‌رده‌هێننه‌وه‌. گه‌مه‌ی ترسی ژیان و مردن جێگۆڕکێ ده‌که‌ن و هه‌رجاره‌ی یه‌کێکیان چالاک ده‌بێت و ده‌بێته‌ بڕیارده‌ری زاڵ.

هه‌موو ئه‌وانه‌ ده‌چنه‌ خانه‌ی سروشتی ژیانه‌وه‌ و له‌ کۆمه‌ڵگا شارستانیه‌کاندا به‌ وردی چاودێری ده‌کرێت و له‌کاتی پێویستدا، هه‌میشه‌ ده‌ستی یارمه‌تی ئاماده‌یه‌. جگه‌ له‌وه‌ی کۆمه‌ڵگا به‌ جۆرێک ئاماده‌ کراوه‌ که‌ جێگه‌ی هه‌موو ته‌مه‌نێکی تیاببێته‌وه‌ و هه‌رکه‌سه‌و به‌پێی ته‌مه‌نی خۆی له‌و جیهانه‌دا ده‌ژی که‌ پێویستی پێیه‌تی، هه‌مووی له‌ژێر چه‌تری کۆمه‌ڵگایه‌کی ئازاددا.

کۆمه‌ڵێ جیهانی بچکۆله‌ی گونجاو‌ بۆ هه‌مووان و بۆ هه‌موو ته‌مه‌نێک له‌به‌رده‌ستدایه‌، به‌شێوه‌یه‌ک که‌ که‌س هه‌ست نه‌کات مافی ته‌مه‌نی جیهانه‌ی خوراوه‌. به‌وپێیه‌ مرۆڤ گه‌شه‌ی سروشتی خۆی له‌ فه‌زایه‌کی هێمندا ده‌باته‌سه‌ر و هێدی هێدی ترسی ژیان و مردنی ده‌ڕه‌وێته‌وه‌ و له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دا ده‌بێت که‌ به‌ ئاره‌زوه‌کانی، خواسته‌کانی خۆی بگات و بیانسه‌لمێنێت.

لێره‌دا هیچ ترسێک نیه‌ به‌ناوی ترسی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ که‌ له‌ کۆمه‌ڵگاکانی ئێمه‌و ماناندا هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ تیکه‌ڵی ترسی ژیان و مردن ده‌بێت و ده‌بێته‌ کوچکه‌یه‌کی زیندوو که‌ دوو ترسه‌که‌ی تر له‌خۆیدا کۆده‌کاته‌وه‌و ده‌بێته‌ کۆڵه‌که‌ی ترسه‌کان.

سێ کوچکه‌ی ترس له‌ ئێمه‌دا له‌گه‌ڵ له‌دایکبووندا له‌ پێشمانه‌وه‌، له‌به‌رده‌مماندا گه‌وره‌ ده‌بێت و ورده‌ ورده‌ ته‌مه‌نمان ده‌خوات، ته‌مه‌نمان داده‌خورێنێت به‌ره‌و داڕزان. ئێمه‌ فریای ئه‌وه‌ ناکه‌وین له‌ ترسی ژیان تێبگه‌ین، ترسی مردن زاڵ ده‌بێت و ده‌سه‌ڵات جڵه‌وی ژیان ده‌گرێته‌ ده‌ست خۆی و بڕیاری ژیان و مردن ده‌دات. ئێمه‌ هه‌موومان ده‌بێت له‌ژێر ئه‌و ترسه‌دا ژیانه‌ هه‌ره‌ سه‌ره‌تایه‌کانمان بوگزه‌‌رێنین. هیچ کاتێک کاتی ئه‌وه‌مان نیه‌ هیچ یه‌ک له‌ ترسه‌کان لێکبده‌ینه‌وه‌ و لێیتێبگه‌ین، چونکه‌ ترسی ده‌سه‌ڵات بۆته‌ پێشه‌نگ و ده‌بێت له‌ژێر سێبه‌ری ئه‌ودا بیر له‌ ژیان و مردن بکرێته‌وه‌.

ئێمه‌ کاتێک له‌دایک ده‌بین هیچ گوناحێکمان نه‌کردوه‌، که‌چی ژیانمان داگیرکراوه‌ و ده‌بێت به‌و ئاڕاسته‌یه‌دا بڕوات که‌ ده‌سه‌ڵات بڕیاری له‌سه‌ر ده‌دات. ده‌سه‌ڵات ده‌یه‌وێت له‌ ترسدا ژیانمان به‌سه‌ر به‌رین و تروسکایی ژیان نه‌بینین. نه‌زانین کێین و نه‌زانین کێ نین. ده‌سه‌ڵات ده‌یه‌وێت هه‌بین و نه‌بین، به‌و واتایه‌ی ڕه‌نگمان هه‌بێت و ده‌نگمان نه‌بێت. ئه‌و قاڵبه‌کانمانی ده‌وێت، نه‌ک ناواخنه‌کانمان.

ئێمه‌ پێش ئه‌وه‌ی له‌ ترسی ژیان و مردن تێبگه‌ین ده‌بێت ترسی ده‌سه‌ڵات بڕه‌وێنینه‌وه‌. ئێمه‌ ناتوانین له‌ ژێر سێبه‌ری ترسی ده‌سه‌ڵاتدا مانایه‌ک بۆ ژیانمان په‌یدابکه‌ین. ترسی ده‌سه‌ڵات ترسێکی سروشتی نیه‌ و ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستانی ئێمه‌ خولقاندویانه‌ و کردویانه‌ به‌ به‌شێکی "زیندوی" ژیانمان.

ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت منداڵه‌کانمان به‌ سروشتی له‌ ترسی ژیان و مردن بگه‌ن، ده‌بێت له‌ ئێستاوه‌ کۆمه‌ڵگایه‌ک ئاماده‌که‌ین که‌ ده‌سه‌ڵات ترسهێنه‌ر نه‌بێت، به‌ڵکو پارێزه‌ر و پشتوپه‌نا بێت، ئه‌وه‌ی له‌ کۆمه‌ڵگا شارستانیه‌کانی تری جیهاندا ده‌یبینین. ئه‌وسا هه‌موو لێکدانه‌وه‌کان بواری گفتوگۆکردنه و ده‌شێت مرۆڤ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ ترسی ژیان و مردن تێپه‌ڕێنێت و مه‌فهومێکی تر له‌ جێگه‌یان دابنێت.

تیرۆری ده‌سه‌ڵات

2011-08-01T12:29:00.001-07:00

تیرۆری ده‌سه‌ڵات

01.08.2011

کاتێک کرده‌وه‌یه‌کی تیرۆریستی له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کدا ڕوده‌دات، هه‌موو خه‌ڵکی ده‌می لێده‌کاته‌وه‌ و ده‌بێته‌ باس و خواسی گه‌وره‌ و بچووک، له‌ پێش هه‌مووشیانه‌وه‌ ده‌می ده‌سه‌ڵات، ئه‌وه‌ی ده‌زگای ڕه‌سمی ڕاگه‌یاندنه‌کانی له‌ژێرده‌ستدایه. به‌ڵام کاتێک ده‌سه‌ڵات پلان داده‌ڕێژێت بۆ تیرۆرکردنی که‌سێک یاخود کۆمه‌ڵه‌ که‌سێک، ده‌چێته‌ خانه‌ی پارێزگاریکردن له‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌ و ئه‌گه‌ر په‌رده‌ی له‌سه‌ر هه‌ڵنه‌ماڵرێت، نه‌ک هه‌ر که‌س باسی ناکات، به‌ڵکو ده‌چێته‌ خانه‌ی نهێنیه‌کانه‌وه‌ و ده‌سه‌ڵات هه‌تا بۆی بکرێت نوکوڵی لێده‌کات،خه‌ڵکیش ژێربه‌ژێر و به‌دزییه‌وه‌ باسی لێوه‌ده‌که‌ن و ده‌بێته‌ ترسێک و ده‌چێته‌ دڵیانه‌وه‌.

ده‌سه‌ڵات به‌و هه‌موو دامه‌زراوه‌یه‌وه‌ بڕیاری کوشتنی یه‌کێک له‌ هاووڵاتیه‌کانی خۆی ده‌دات که‌ له‌ زۆربه‌ی حاڵه‌ته‌کاندا بێچه‌که‌ و به‌لایه‌نی زۆریشه‌وه‌، چالاکێکی سیاسیه‌ که‌ بیروباوه‌ڕێکی جیاوازی هه‌یه‌، یاخود ده‌یه‌وێت له‌ڕێگه‌ی فیکره‌وه‌ خه‌ڵکانێکی تر هانبدات دژی ده‌سه‌ڵاتدار بوه‌ستنه‌وه‌. له‌ هه‌ردوو حاڵه‌ته‌که‌دا مرۆڤێکی مه‌ده‌نیه‌ و خاوه‌نی بۆچونێکی جیاوازه‌ له‌وه‌ی که‌ ده‌سه‌ڵات هه‌ڵگریه‌تی.

تیرۆری ده‌سه‌ڵات مێژوویه‌کی کۆنی هه‌یه‌ و زۆربه‌ی ده‌وڵه‌تانی جیهان په‌یڕه‌ویان کردوه‌ و ده‌یکه‌ن، ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ی خۆشیان به‌ دیموکراتی ده‌ده‌نه‌ قه‌ڵه‌م. تیرۆری ده‌سه‌ڵات له‌ ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌ی خۆپیشانداندا که‌ له‌ دژیان به‌رپاده‌کرێت، به‌ ڕۆژی ڕوناک ئاشکرا ده‌بێت، وه‌ک ئه‌وه‌ی ئێستا له‌ لیبیا و یه‌مه‌ن و سوریادا ده‌یبینین.

تیرۆری جه‌سه‌دی هه‌میشه‌ دوا چاره‌سه‌ره‌ بۆ ئه‌و ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستانه‌ی که‌ تێده‌گه‌ن، به‌ڵام یه‌که‌م کاردانه‌وه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌یه‌ که‌ ته‌نها ئه‌و زمانه‌ ده‌زانن، زمانی کوشتن. ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستانی دیکتاتۆر نایانه‌وێت کارله‌کاربترازێت و بکه‌ونه‌ دیالۆگه‌وه‌، ئه‌وان میلله‌تیان وا په‌روه‌رده‌ کردوه‌ که‌ ته‌نها ملکه‌چیی بزانن. ئه‌وه‌ی له‌و یاسایه‌ لابدات، خوێنی ده‌کرێته‌ کاسه‌وه‌.

تیرۆری ده‌سه‌ڵات، به‌ پێچه‌وانه‌ی تیرۆری تاکه‌که‌س و گروپه‌وه‌، زیاتر سیستیماتیکه‌ و چه‌ندین دامه‌زراوه‌ی له‌پشته‌وه‌یه‌، هه‌ر ئه‌وه‌شه‌ که‌ مه‌ترسدارترین تیرۆر، تیرۆری ده‌سه‌ڵاته‌، چونکه‌ له‌ پێگه‌ی هێز وده‌سه‌ڵاته‌وه‌ به‌ئه‌نجام ده‌گه‌ێنر‌ێت.

ده‌سه‌ڵات خاوه‌نی هێز و چه‌که‌، ئیمکانیاتێکی به‌رفراوانی له‌به‌رده‌ستدایه‌ و فه‌زایه‌کی کراوه‌ی زه‌مه‌ن و جێگه‌ی بۆ ڕه‌خساوه‌ که‌ تا ڕاده‌یه‌کی زۆر هه‌میشه‌ ئاماده‌یه‌، ته‌نها بڕیاردانه‌که‌ ده‌ستنیشانی کات و شوێنه‌که‌ی ده‌کات، واته‌ هه‌ست ده‌کات ئازاده‌ و که‌س له‌سه‌رویه‌وه‌ نیه که‌ لێیبپرسێته‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌ به‌ وردی پلانی تیرۆره‌کان داده‌ڕێژێت و به‌کرده‌وه‌ی ده‌کات.

کێشه‌ فه‌لسه‌فیه‌که‌ لێره‌وه‌ ده‌ستپێده‌کات کاتێک دامه‌زراوه‌کانی ده‌وڵه‌ت‌ بۆ تیرۆرکردنی هاووڵاتیانی خودی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ به‌کارده‌هێنرێت. ده‌وڵه‌ت موڵکی شخسی هیچ که‌س و تاقمێک نیه که‌ فه‌رمانڕه‌وایه‌تیان له‌ده‌ستدایه‌، به‌ڵکو ده‌وڵه‌ت که‌سایه‌تیه‌کی سه‌ربه‌خۆی زیندووه‌ و ژیانی کۆمه‌ڵگا له‌ حه‌قدا ڕاده‌گرێت، یاخود ده‌بێت به‌و شێوه‌یه‌ بێت. کاتێک ده‌سه‌ڵات ده‌ست ده‌بات بۆ تیرۆر، ئیتر له‌ حه‌قانیه‌ت ده‌که‌وێت، ئه‌گه‌ر دیموکراتیترین ڕژێمیش بێت و چوار ساڵ جارێکیش ده‌موچاوه‌کان بگۆڕێت‌.

ئیسرائیل له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا به‌ دیموکراتیترین ده‌وڵه‌ت هه‌ژمارده‌کرێت، له‌ کاتێکدا سیاسه‌تی تیرۆری مه‌ده‌نی یه‌کێکه‌ له‌ کۆڵه‌که‌ی مانه‌وه‌ی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ و هه‌میشه‌ سیاسه‌تێکی کارابووه‌ به‌رامبه‌ر هه‌موو ئه‌و عه‌ره‌بانه‌ی که‌وتونه‌ته‌ سنوری ده‌وڵه‌تی ئیسرائیله‌وه‌. ئه‌مریکا به‌ هه‌مان شێوه‌ نه‌یاره‌کانی ده‌سڕێته‌وه‌، به‌تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی که‌وتونه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ی سنوری ئه‌مریکاوه‌.

ڕژێمه‌ دیکتاتۆره‌کان هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ مه‌فهومی ده‌وڵه‌تیان له‌باربردووه‌ و ئه‌وه‌ی هه‌بوه‌ و هه‌یه‌ دامه‌زراوه‌یه‌کی پۆلیسیی سه‌رکوتکه‌ر و داپلۆسێنه‌ر له‌جێگه‌ی ده‌وڵه‌ت دانیشتوه‌ و به‌ناوی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ ژیانی سیاسی کۆمه‌ڵگا، یاخود ژیانی سه‌رکرده‌ی تاکوته‌نها و حیزبی ڕابه‌ر ده‌بات به‌ڕێوه‌.

ئێمه‌ ناتوانێن بڵێین به‌ په‌ڕینه‌وه‌ له‌ دیکتاتۆریه‌ته‌وه بۆ دیموکراتی، ئیتر له‌ تیرۆری ده‌سه‌ڵات ڕزگارمان ده‌بێت و ڕێگه‌خۆش ده‌بێت بۆ ده‌وڵه‌تی حه‌قانیه‌ت، به‌ڵام هه‌نگاوی یه‌که‌مه‌ که‌ دامه‌زراوه‌ی ده‌وڵه‌تیی دروستبێت و ده‌شێت له‌سه‌ر ئه‌وه‌وه‌ بنیاتی کۆمه‌ڵگایه‌کی مه‌ده‌نی و ده‌وڵه‌تێکی سه‌ربه‌خۆ وه‌ک دامه‌زراوه‌یه‌کی بێلایه‌ن پێکبهێنرێت.

‌‌کورد به‌ پێچه‌وانه‌ی زۆربه‌ی ده‌وڵه‌تانی جیهانه‌وه‌ له‌ ڕێگه‌ی هێزی چه‌کداره‌وه‌ له‌ هه‌وڵی قاڵبێکی ده‌وڵه‌تدا بووه‌ که‌ خۆی پێداپۆشێت، نه‌ک ده‌ستبگرێت به‌ سه‌ر شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کانی دامه‌زراوه‌ی ده‌وڵه‌تیدا.

دروستکردنی په‌رله‌مان و هه‌ڵبژاردن له‌ پێگه‌ی جیاوازی هێزی یه‌کێتی و پارتییه‌وه‌ دروستبووه. دابه‌شکردنی په‌نجا به‌ په‌نجا و دوابه‌دواش ته‌وافوق و ڕێکه‌وتنی ستراتیجی، به‌پێی ته‌رازوی هێزه‌کانیان کێشراوه‌ و سنوری ده‌سه‌ڵات و ناوچه‌ی نفوزیان پێ جیاکردۆته‌وه‌.

تیرۆری ده‌سه‌ڵات پارتی و یه‌کێتی ناگریته‌وه‌، چونکه‌ خاوه‌نی ده‌وڵه‌ت و ده‌ستور و ڕه‌وایه‌تی نین تاوه‌کو بڵێین دامه‌زراوه‌ی ده‌وڵه‌تییان خراپبه‌کارهێناوه‌. ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ دوو هێزی چه‌کداره‌ و به‌زه‌بری هێز خۆیان سه‌پاندووه‌ به‌سه‌ر شانوملی میلله‌تدا و ده‌ڵێن که‌ نوێنه‌ر و فه‌رمانڕه‌وای کوردن. واته‌ ده‌توانن به‌ ئاشکرا و به‌ نهێنی تیرۆر به‌رامبه‌ر هه‌موو که‌سێک، هێزێک، گروپێک به‌کار بهێنن که‌ دژیان ده‌وه‌ستێته‌وه‌.

ڕه‌وایه‌تی ئه‌وان له‌ هێزی چه‌که‌وه‌ هاتوه‌ و نه‌ به‌ په‌رله‌مان دروستکردن، نه‌ به‌ هه‌ڵبژاردن، نه‌ به‌ میدیا ناتوانن حه‌قیقه‌تی خۆیان په‌رده‌پۆش بکه‌ن.

ئه‌و دوو هێزه‌ چه‌کداره‌ی ئه‌مڕۆ جڵه‌وی فه‌رمانڕه‌وایه‌تیان خستۆته‌ ژێر ده‌ستی خۆیان و ماوه‌ی بیست ساڵه‌ بۆیان چۆته‌سه‌ر، خۆیان سه‌رچاوه‌ی تیرۆرن و ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت ببینه‌ خاوه‌نی کۆمه‌ڵگایه‌کی مه‌ده‌نی، ده‌بێت هێزی چه‌کدار له‌و دوو حیزبه‌ داماڵرێت و ده‌ستورێک دابمه‌زرێنرێت که‌ به‌رژه‌وه‌ندی تاکی کۆمه‌ڵگای کوردی له‌به‌رچاوبگرێت. ئه‌وسا ده‌توانرێت باس له‌ دامه‌زراندنی په‌رله‌مان و هه‌ڵبژاردن و دامه‌زراوه‌ی ده‌وڵتیی بکرێت.

ئه‌گه‌ر کۆمه‌ڵگا خاوه‌نی سیسته‌مێکی دامه‌زراوه‌یی ده‌وڵه‌تیی و دوابه‌دواش ده‌ستورێک بێت و ڕژێمێکی دیموکراتی په‌یڕه‌و بکرێت، ئه‌وا هیوای ئه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ سنورێک بۆ تیرۆری ده‌سه‌ڵات دابنرێت. له‌پێش ئه‌وه‌وه‌، مه‌حاڵه‌ باس له‌ به‌زه‌یی و لێبورده‌یی ده‌سه‌ڵات و سه‌روه‌ری یاساوه‌ بکرێت.

پێداویستی ئۆپۆزیسیۆن، شۆڕش و ده‌وڵه‌ت

2011-07-27T12:05:00.001-07:00

پێداویستی ئۆپۆزیسیۆن، شۆڕش و ده‌وڵه‌ت

27.07.2011

بۆئه‌وه‌ی ببینه‌ خاوه‌نی نیشتیمان، شۆڕشمان پێویسته‌. بۆئه‌وه‌ی شۆڕش به‌رپابکرێت، باوه‌شی ئۆپۆزسیۆنێکمان ده‌وێت میلله‌ت بگرێته‌ باوه‌ش، نه‌ک دوژمنایه‌تی ده‌سه‌ڵات بکات.. بۆئه‌وه‌ی دادپه‌روه‌ری به‌رقه‌رار بێت، پێویستمان به‌ ده‌وڵه‌تێکه‌ له‌سه‌ر بنچینه‌ی ئه‌قڵ دامه‌زرابێت و ئه‌و هه‌سته‌مان تیا دروستبکات که‌ هه‌موومان سه‌ر به‌ نیشتیمانێکین و هه‌موومان به‌شدارین له‌ خۆشی و ناخۆشیه‌کانیدا.

له‌ هه‌موو میلله‌تێک زیاتر پێویستی ده‌وڵه‌ت له‌لای کورد که‌ڵه‌که‌بووه‌. ئه‌گه‌ر شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تی بۆ میلله‌تانی ناوچه‌که‌ ته‌نها دامه‌زراندنی دادپه‌روه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی بێت، ئه‌وا بۆ ئێمه‌ سه‌ره‌ڕای دادپه‌روه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی، دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت و بوون به‌ خاوه‌نی نیشتیمانیش له‌خۆی ده‌گرێت.

ئێمه‌ نازانین له‌ کوێوه‌ ده‌ستپێبکه‌ین و داوای چی بکه‌ین، ئێمه‌ له‌ دوای ڕاپه‌ڕینی 1991 نه‌بوون به‌ خاوه‌نی هیچ، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ئێمه‌ قه‌زیه‌که‌شمان دۆڕان که‌ ناوی قه‌زییه‌ی کورد بوو.

پێداویستی ده‌وڵه‌ت، شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کانی ده‌وڵه‌ت بۆ کورد، پڕکردنه‌وه‌ی بۆشاییه‌کی گه‌وره‌یه‌ که‌ به‌ قوڵایی ناخماندا چۆته‌ خوارێ و تاک به‌ تاکی کۆمه‌ڵگای بڕیوه‌. نه‌بوونی ده‌وڵه‌ت، واته‌ نه‌بوونی نیشتیمانێک که‌ هاووڵاتیان له‌خۆی بگرێت. له‌وه‌ته‌ی چاوی مێژووییمان به‌ چوارده‌وردا کراوه‌ته‌وه‌، کۆمه‌ڵێک میلله‌تی تر خاوه‌نی ده‌وڵه‌ت و نیشتیمانی ئێمه‌ش بوون. نیشتیمان ئه‌و پارچه‌ زه‌وییه‌ی مرۆڤی میلله‌ته‌کانی تر خۆیان به‌ خاوه‌نی ده‌زانن و تیایدا له‌دایک ده‌بن و تیایدا گه‌وره‌ده‌بن، ئێمه‌ له‌ جێگه‌یه‌کدا له‌دایکده‌بین و گه‌وره‌ ده‌بین که‌ به‌هی خۆمانی نازانین‌، یاخود ڕاستر خاوه‌نێکی تریشی هه‌یه‌. ئێمه‌ هه‌رگیز نه‌مانتوانیوه‌ هه‌ستی نیشتیمان بکه‌ین، یاخود خۆمان به‌ خاوه‌نی نیشتیمان بزانین، ئه‌و جێگایه‌ی/ ئه‌و ماڵه‌ی که‌ بتوانین بگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ری.

ڕاپه‌ڕین ڕویدا و ڕژێمی به‌عس له‌ سێ به‌شی کوردستانی ئێراق ڕاونرا و که‌چی نه‌بووین به‌ خاوه‌نی نیشتیمان، نه‌بووین به‌ خاونی ده‌وڵه‌ت، ته‌نانه‌ت نه‌بووین به‌ خاوه‌نی حوکمی زاتیه‌که‌ی چل ساڵ له‌وه‌وبه‌ری ڕژێمی به‌عسیش که‌ بڕیاڕبوو بدرێت به‌ کورد. هه‌ستی بێنیشتیمانی هێنده‌ی تر له‌ ناخماندا قوڵده‌بووه‌وه‌ و شه‌پۆل شه‌پۆل ده‌مانویست له‌و دۆزه‌خه‌ هه‌ڵبێین.

ئه‌مڕۆ له‌ دوای بیست ساڵ کاولکاری نیشتیمان و داڕزانی حوکمی زاتی و دانه‌مه‌زراندنی بنه‌مای ده‌وڵه‌ت، ڕوبه‌ڕوی کۆمه‌ڵێ چه‌کدار بوینه‌ته‌وه‌ که‌ جڵه‌وی فه‌رمانڕه‌وایه‌تی و سامان و ده‌رامه‌تی ئه‌م به‌شه‌یان له‌ده‌ستدایه‌ ونایانه‌وێت میلله‌تی کورد هه‌ناسه‌یه‌کی ئازادی بدات.

ئێمه‌ له‌ ماوه‌ی ئه‌م بیست ساڵه‌شدا نه‌بووین به‌ خاوه‌نی بزوتنه‌وه‌یه‌ک که‌ بتوانێت ببێته‌ به‌رهه‌ڵستکاری ئه‌و فه‌رمانڕه‌وایانه‌ و به‌رپه‌رچی ڕه‌وشته‌ چه‌وته‌کانی هه‌ڵسوکه‌وته‌کانیان بداته‌وه‌، ئه‌وه‌ی ئه‌وان پێی ده‌ڵێن سیاسه‌ت. نه‌بووین به‌ خاوه‌نی ئۆپۆزسیۆنێک که‌ ئه‌م ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستانه‌مان لێنه‌کات به‌ دوژمن و باوش بۆ میلله‌ت و نیشتیمان بکاته‌وه‌.

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان له‌ هه‌لومه‌رجێکی نائاسایدا دروستبووه‌، ڕاسته‌وخۆ له‌ به‌ربه‌ره‌کانی یه‌کێتییه‌وه‌ بۆ به‌ربه‌ره‌کانێی هه‌ردوو ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستانی ئه‌مڕۆی کوردستانی ئێراق که‌ ده‌کاته‌ پارتی و یه‌کێتی. ئه‌مڕۆ بمانه‌وێت و نه‌مانه‌وێت جارێکی تر مه‌یدانی سیاسی کوردستان بۆته‌وه‌ به‌ دوو به‌ش، به‌ره‌یه‌ک گۆڕان و به‌ره‌یه‌ک پارتی و یه‌کێتی، یاخود به‌ره‌ی ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستان.

ئێمه‌ ساڵانێکی زۆر به‌ده‌ست ململانێی پارتی و یه‌کێتیه‌وه‌ ئازارمان چێشتوه‌ و کۆمه‌ڵگای کوردیان وه‌ک هه‌میشه‌ له‌یه‌کتر دابڕیوه‌ و کردویاته‌ دوژمنی یه‌کتری. ئێمه‌ ئه‌زمونی تاڵی شه‌ڕی پارتی و یه‌کێتی ده‌بوایه‌ وانه‌یه‌کی فێربکردینایه‌ که‌ هه‌رگیز دوباره‌مان نه‌کردایه‌ته‌وه‌. هێشتا "بێسه‌روشوێنانی" ئه‌و شه‌ڕه‌ نه‌دۆزراونه‌ته‌وه‌ و ئاشکرانه‌بون، ئێمه‌ له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ بوینه‌وه‌ به‌ خاوه‌نی ململانێیه‌کی دوبه‌ره‌کی له‌ کوردستاندا و له‌و نێوانه‌شدا ئه‌وه‌ی هه‌میشه‌ باجه‌که‌ی ده‌دات، هه‌ر میلله‌ته‌ ڕه‌ش و ڕوته‌که‌یه‌.

ئێمه‌ له‌ یه‌که‌م ڕۆژی ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌سته‌وه‌گرتنی پارتی و یه‌کێتیه‌وه‌، پێویستمان به‌ ئۆپۆزسیۆنێک‌، یاخود به‌ بزوتنه‌وه‌یه‌ک هه‌بووه‌ که‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و دوو هێزه‌دا باوه‌ش بۆ میلله‌ت بکاته‌وه‌، ئه‌وه‌ی هه‌تا ئه‌مڕۆ دروستنه‌بووه‌ و بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان دیسانه‌وه‌ کۆمه‌ڵگای کوردی شه‌قپێبرده‌وه‌ و هه‌لی دروستبوونی ئه‌و بزوتنه‌وه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌ی له‌باربرد و له‌ جێگه‌ی دانیشتوه‌. ئێمه‌ پێویستمان به‌ بزوتنه‌وه‌یه‌که‌ که‌ خه‌مخۆری هه‌موو میلله‌ت بێت، نه‌ک لایه‌نێکی سیاسی، نه‌ک که‌سایه‌تیه‌کی دیاریکراو، نه‌ک کۆمه‌ڵی ئامانج و داواکاری هه‌نوکه‌یی، به‌ڵکو چاره‌نوسی میلله‌تێک بگرێته‌ ئه‌ستۆی خۆی.

ڕێکه‌وتنی پارتی و یه‌کێتی، نه‌ ڕێکه‌وتنێکه‌ له‌ بیروباوه‌ڕی کوردایه‌تیه‌وه هاتبێت که‌ به‌رژه‌وه‌ندی میلله‌تی کورد بکاته‌ ئامانج‌، نه‌ ڕێکه‌وتنێکی ستراتیجیه‌ بۆ ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌ی دۆژمنێکی سه‌ره‌کی که‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ بوونی کورد بکات. ڕێکه‌وتنی ستراتیجی پارتی و یه‌کێتی ته‌نها له‌سه‌ر دابه‌شکردنی سامان و ده‌رامه‌تی کوردستانه‌ له‌ نێوانی خۆیاندا. هه‌رکاتێک بچوکترین شڵه‌ژان بکه‌وێته‌ ئه‌و نێوانه‌وه‌، ئه‌وا پارتی و یه‌کێتی وه‌ک پیشه‌ی چه‌ندین ساڵه‌یان دیسانه‌وه‌ دوژمنی سه‌رسه‌ختی یه‌کترین.

ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌و ڕێکه‌وتنه‌شیاندا، هێشتا نه‌یانتوانیوه‌ کێشه‌ کۆنه‌کانی نێوانیان چاره‌سه‌ر بکه‌ن و هێشتا دابه‌شکردنی ناوچه‌ی پارتی و یه‌کێتی هه‌ر وه‌ک خۆی ماوه‌ته‌وه‌، هه‌ر یه‌ک له‌لای خۆیه‌وه‌ ئیحتیاتی خۆی به‌رامبه‌ر ئه‌وی تر وه‌رگرتووه‌ له‌ هه‌موو تێکچونه‌وه‌یه‌کی نێوانیاندا. واته‌ نه‌ک ته‌نها به‌ ڕوکه‌ش و کاتی یه‌کیان قبوڵه‌، به‌ڵکو له‌سه‌ر ئه‌رزی واقیع هێشتا دوژمنی یه‌کترین و باوه‌ڕیان به‌یه‌کتری نه‌هێناوه‌.

ئه‌مڕۆ که‌ دوژمنێکی تریان بۆ په‌یدا بووه‌، له‌سه‌ر ئه‌وه‌ کۆکن که‌ به‌ هه‌ردوولا نه‌هێڵن سه‌ربه‌رزبکاته‌وه‌، ئه‌ویش گۆڕانه‌. گۆڕان بۆ ماوه‌یه‌کی کاتی توانیویه‌تی پارتی و یه‌کێتی کۆبکاته‌وه‌ بۆ دژوه‌ستانه‌وه‌ی خۆی، به‌ڵام له‌ هه‌مانکاتدا ناکۆکی پارتی و یه‌کێتی قوڵکردۆته‌وه‌ و تازه‌بۆته‌وه‌ و هاتۆته‌وه‌ ئاستی سه‌ره‌وه. هه‌موو ئه‌و ناکۆکیانه‌ی نێوانیان، که‌ هیچ کاتێک له‌ ڕیشه‌وه‌ چاره‌سه‌ر نه‌کراوه‌، جارێکی تر هاتۆته‌وه‌ مه‌یدانه‌که‌ و پارتی و یه‌کێتی ناچار کردۆته‌وه‌‌ که‌ به‌ خۆیاندا و به‌ یه‌کتریدا بچنه‌وه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ناکۆکیه‌کی گه‌وره‌ هه‌یه له‌ نێوانی پارتی و یه‌کێتیدا‌ له‌ چۆنێتی ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌ی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕاندا.

ڕاسته‌ گۆڕان ئۆپۆزسیۆنی پارتی و یه‌کێتیه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدا، به‌ڵام له‌سه‌ر ئه‌رزی واقیع کێشه‌ی دوبه‌ره‌کی کردووه‌ به‌سێ به‌ره‌وه‌، که‌ به‌ میلله‌ته‌وه‌ ده‌کاته‌ چوار به‌ره‌ی جیاواز.

ئێمه‌ پێویستمان به‌ ئۆپۆزسیۆنێک هه‌بوو که‌ ئه‌وه‌نده‌ی تر کۆمه‌ڵگای کوردی له‌یه‌کتر دانه‌بڕێ، نه‌ک هێزێکی تر فڕێبداته‌ ناو مه‌یدانی ناکۆکیه‌کانه‌وه‌. ئۆپۆزسیۆنێک که‌ پارتیبوون و یه‌کێتیبوون بکاته‌وه‌ به‌ کوردبوون، نه‌ک هێزی سێیه‌م دامه‌زرێنێت و ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌ی نێوان هه‌ر سێ لایه‌نه‌که‌ تیژکاته‌وه‌. ئۆپۆزسیۆنێک که‌ ڕۆحی هاونیشتیمانی بوون و ڕۆحی یه‌کپارچه‌یی بچێنێت، که‌ دوو حیزبه‌ سه‌ره‌کیه‌که‌ چۆکداده‌ن له‌به‌رده‌م گه‌وره‌یی و لێبورده‌یی و دڵسۆزیی ئه‌و هێزه‌ بۆ نیشتیمان و به‌رژه‌وه‌ندی میلله‌ت، ئه‌و هێزه‌ خۆکرده‌ خۆڕسکه‌ی له‌ ناودڵی میلله‌ته‌وه‌ هه‌ڵقوڵابێت. به‌ شێوه‌یه‌ک که‌ نه‌توانن هیچی به‌رامبه‌ر بکه‌ن، زیاتر له‌وه‌ی ته‌سلیمی ببنه‌وه‌، به‌لایه‌نی که‌مه‌وه‌ لایه‌نگرانی ئه‌و دوو حیزبه‌ وه‌ک قۆناغی یه‌که‌م.

پێداویستی شۆڕش بۆ ڕاماڵێنی هه‌موو ئه‌وانه‌یه‌، بۆ دامه‌زراندنی هه‌موو ئه‌و بنه‌مایانه‌یه‌ که‌ له‌م ژیانه‌دا لێی بێبه‌ش کراوین. هه‌موو مرۆڤێک که‌ له‌دایکده‌بێت مافی ژیانی هه‌یه‌، ئه‌وه‌ی له‌و مافه‌ بێبه‌شی ده‌کات، سیسته‌می فه‌رمانڕه‌وایه‌تیی ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌یه‌ که‌ چاوی تیاده‌کاته‌وه‌. ئێمه‌ ئه‌گه‌ر گوناحێکمان هه‌بێت، ئه‌وه‌یه‌ که‌ به‌ کوردی له‌دایکبووین، ئه‌وه‌ی خۆی له‌ خۆیدا گوناح نیه و بۆ ئێمه‌ نه‌ک هه‌ر بوه‌ به‌ گوناح، به‌ڵکو بوه‌ به‌ تاوانیش.

پێداویستی شۆڕش له‌ گێڕاندنه‌وه‌ی مافه‌ سروشیه‌کانه‌وه‌ ده‌ستپێده‌کات که‌ هه‌موومان مافی به‌شداربوونمان له‌ ژیاندا وه‌ک یه‌که‌، شۆڕش بۆیه‌ به‌رپاده‌کرێت که‌ ئه‌و مافانه‌ له‌ سیسته‌مێکدا جێگیر بکرێت و هیچ که‌سێک نه‌توانێت یاری به‌ چاره‌نوسی هاوڕه‌گه‌زه‌که‌ی خۆی بکات.

ئێمه‌ ته‌مه‌نێکی زۆرمان له‌و ڕێگایه‌دا خه‌رجکردوه‌ و ئه‌مڕۆ به‌ هیچ گه‌شتووین، نه‌ خۆمان، نه‌ منداڵه‌کانمان هه‌تا ئێستا ئاسۆی ژیانێکی ئاسایمان لێوه‌ دیار نیه‌. شۆڕش ده‌بێت سه‌راپای کۆمه‌ڵگا ببڕێت و سه‌رله‌نوێ دایڕێژێته‌وه‌، گرنگ ژماره‌ی قوربانیه‌کان نیه‌، به‌ڵکو ده‌رئه‌نجامه‌که‌یه‌تی، چونکه‌ ئێمه‌ ده‌مێکه‌ قوربانین و له‌خۆمان بوردووه‌ که‌ زیندووین. هه‌ڵبه‌ته‌ نه‌ ژیاوین و نه‌ ده‌زانین ژیانی بێ ترس و له‌رز چیه‌ و نه‌ به‌های ئازادی له‌ چیدایه‌، چونکه‌ ئه‌زموونمان نه‌کردوه‌، هه‌ربۆیه‌ شۆڕش ئه‌گه‌ر به‌سه‌رکه‌وتن بگات، قوربانیه‌کان له‌ ئێمه‌ ئاسوده‌تر ده‌بن به‌وه‌ی توانیبێتیان کۆمه‌ڵگایه‌ک دامه‌زرێنن شایانی به‌مرۆڤبوون بێت.

ده‌سه‌ڵات و تێکشکاندنی ئیراده‌

2011-07-23T11:28:00.000-07:00

ده‌سه‌ڵات و تێکشکاندنی ئیراده

23.07.2011‌

کاتێک ده‌سه‌ڵات ده‌بێته‌ ئامێری تۆقاندن، له‌ سیفه‌تی به‌ڕێوه‌بردن ده‌رده‌چێت و ده‌بێته‌ کوره‌ی ئاگر و مه‌رگ په‌خشده‌کاته‌وه‌ و په‌رده‌ی ترس به‌سه‌ر ژیاندا ڕاده‌کێشێت و دودڵی و دڵه‌ڕاوکێ ده‌خاته‌وه‌. ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ سیفه‌تی هه‌موو ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ی که‌ نایانه‌وێت له‌وه‌ تێبگه‌ن که‌ زه‌مه‌نیان به‌سه‌رچووه‌ و ده‌یانه‌وێت به‌ زه‌بری زۆرکردن، زۆربه‌ ملکه‌چبکه‌نه‌وه‌ بۆ ژێر ئیراده‌یان. ئیراده‌ی ژیان ئیراده‌ی ئازادیه‌ و له‌ ئازادیدا هیچ ده‌سه‌ڵاتدارێک ناتوانێت ئیراده‌ی خۆی به‌سه‌ر ئه‌وانی تردا بسه‌پێنێت، هه‌ربۆیه‌ یه‌که‌م هه‌نگاوی دیکتاتۆریه‌ت له‌ تێکشکاندنی ئیراده‌ی ئازادی زۆربه‌وه‌ ده‌ستپێده‌کات. تێکشکاندنی ئیراده‌ به‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی ترس و به‌کرده‌وه‌کردنی ئازاردان و سوککردنی به‌های مرۆڤه‌کان ده‌ستپێده‌کات.

مرۆڤ بونه‌وه‌رێکی ناسکه‌ و چه‌ندین ساڵی ده‌وێت تا سه‌رپێی خۆی ده‌که‌وێت، هیچ بونه‌وه‌رێکی تر له‌ سه‌ر گۆی ئه‌م زه‌ویه‌ ئه‌وه‌نده‌ کاتی ناوێت بۆئه‌وه‌ی پشت به‌ خۆی ببه‌ستێت. مرۆڤ چه‌ندین ساڵ پێویستی به‌ ناز و خۆشه‌ویستی و چاودێریی هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت ژیانی خۆی به‌ڕێوه‌ببات. به‌هه‌مان شێوه‌ مێشکی مرۆڤ جگه‌ له‌وه‌ی که‌ چه‌ندین ساڵی ده‌وێت تا پێده‌گات، پێویستی به‌ په‌روه‌رده‌ و فێرکردن و ڕاهێنان هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت به‌ شێوه‌یه‌کی ڕاست و دروست کاربکات و وه‌زیفه‌کانی خۆی جێبه‌جێبکات. مرۆڤ هه‌تا ته‌مه‌نێکی گه‌وره‌ له‌سه‌رو بیست ساڵێشه‌وه‌، هێشتا هه‌ر پێویستی به‌ چاودێریی و ڕاوێشکاریی و ڕێگه‌نیشاندان هه‌یه‌. کرداری فیرێبوونیش هه‌رگیز ته‌واو نابێت و هه‌تا کۆتایی ته‌مه‌ن به‌رده‌وامی هه‌یه‌. ئه‌وه‌ پێکهاته‌ی ناسکێتی مرۆڤه‌ که‌ ده‌سه‌ڵاتێکی زۆردار دێت و ئه‌وه‌ی هێشتا له‌ پێگه‌شتندایه‌ تێکیده‌شکێنێت و هه‌ر به‌ نه‌مامی ده‌یچه‌مێنێته‌وه‌ و ده‌یکاته‌ گۆچان و ئه‌وانی تری پێ سه‌رکوت ده‌کات.

هه‌ر وه‌ک چۆن پێگه‌شتن و گه‌شه‌کردن کردارێکی له‌سه‌رخۆیه‌ و کاتێکی زۆری ده‌وێت، به‌ هه‌مان شێوه‌ش تێکشکاندن و سوککردنی به‌هاکانی مرۆڤ، پرۆسه‌یه‌کی درێژخایه‌نه‌ و زه‌مه‌نێکی ده‌وێت تا ترس داده‌چۆڕێته‌ زۆربه‌ی دڵه‌کانه‌وه‌. به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌ی په‌روه‌رده‌وه‌، ترس دابه‌شکردن و بڵاوکردنه‌وه‌ی پێویستی به‌وه‌ نیه‌ که‌ ڕاسته‌وخۆ ئاڕاسته‌ی که‌سه‌که‌ بکرێت، به‌ڵکو ناڕاسته‌وخۆ به‌ده‌نگ و ڕه‌نگ و به‌ باس و گێڕانه‌وه‌ش وه‌ک نه‌خۆشی بڵاوده‌بێته‌وه‌ و ده‌توانێت گه‌وره‌ و بچوک بگرێته‌وه‌.

کاتێک ترس ڕه‌شماڵی خۆی به‌سه‌ر کۆمه‌ڵگادا ڕاده‌خات، ترسی گرتن له‌ خودی گرتن گه‌وره‌تر ده‌بێت و ترسی ئه‌شکه‌نجه‌دان له‌ ئه‌شکه‌نجه‌دان و ترسی مردن له‌ خودی مردن خۆی. شکاندنی ترسی شته‌کان، خودی شته‌کان پوچه‌ڵ ده‌کاته‌وه‌، ئه‌وسا نه‌ گرتن ترسی هه‌یه‌ نه‌ ئه‌شکه‌نجه‌دان ئازاری هه‌یه‌ نه‌ مردن. ئه‌وه‌ی له‌ وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌کاندا ڕویداوه‌ و هه‌تا ئه‌مڕۆش له‌ لیبیا و یه‌مه‌ن و سوریا به‌رده‌وامه‌، شکاندنی ترسی شته‌کانه‌، نه‌ک نه‌هێشتنی گرتن و لێدان و ئه‌شکه‌نجه‌ و ڕێگرتن له‌ کوشتن.

ده‌سه‌ڵاتدارێتی کوردی ئێستا ده‌یه‌وێت ترس بکات به‌ پرۆسه‌یه‌کی گشتگیر و په‌خشیبکات. ئه‌وه‌ی که‌ توانی ڕاپه‌ڕینه‌که‌ی ئه‌مجاره‌ به‌ هێرشێک دامرکێنێته‌وه‌، هێزو توانای چه‌کداره‌کانی نه‌بوو، به‌ڵکو پاشماوه‌ی ئه‌و ترسه‌ که‌ڵه‌که‌بوه‌ی ڕژێمی پێشوبوو که‌ به‌ ده‌یان ساڵ له‌ گرتن و ئه‌شکه‌نجه‌ و له‌سێداره‌دان کۆماری ترسی پێدروستکردبوو، که‌ هه‌تا ئێستاش له‌ ده‌رونی مرۆڤی کورددا زیندووه‌ و به‌ هێرشێک هه‌مووی هاته‌وه‌ مه‌یدانه‌که‌ و له‌ یادگه‌دا ژیایه‌وه‌. ده‌سه‌ڵات ده‌یه‌وێت ئه‌و ترسه‌ ته‌وزیف بکاته‌وه. گره‌وی ده‌سه‌ڵات له‌سه‌ر ئه‌وه‌ به‌نده‌ که‌ تا چه‌ند ده‌توانێت ئه‌و ترسه‌ به‌ زوترین کات په‌رشکاته‌وه‌ و هه‌مووانی پێکڕبکاته‌وه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م زه‌مه‌نه‌ زه‌مه‌نی سه‌دام حوسه‌ین نیه‌ و جیهان ئه‌و جیهانه‌ی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ نیه‌، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتێکی دۆڕاو که‌ هیچ شتێکی تری به‌ده‌سته‌وه‌ نه‌مابێت، په‌نا بۆ چڵه‌ پوشێکیش ده‌بات ڕۆژێک بخاته‌ سه‌ر ته‌مه‌نی.

ئیراده‌تێکشکاندن زه‌مه‌نی به‌سه‌رچووه‌ و جیهان ناتوانێت چاوپۆشی لێبکات، ده‌سه‌ڵاتی کوردی نه‌ک وه‌ک لیبیا و سوریای پێده‌کردێت، نه‌وه‌ک وه‌ک تونس و میسریش خۆی ده‌دات به‌ده‌سته‌وه‌. هه‌تا بتوانێت گه‌مه‌ی سیاسی له‌گه‌ڵ ئۆپۆزسیۆندا ده‌کات و کاتی ڕاپه‌ڕینه‌ سه‌رتاسه‌ریه‌که‌ دواده‌خات. کورد به‌ هه‌ڵپه‌یه‌ و ئه‌گه‌ر ئه‌مجاره‌ ته‌قیه‌وه‌، ده‌سه‌ڵات فریای چه‌ند فیشه‌کێک ناکه‌وێت و سه‌رانی هه‌ره‌ تاوانبار، به‌ره‌و ئه‌وروپا هه‌ڵدێن و کۆمه‌ڵگایه‌کی شڵه‌قاو به‌جێدێڵن.

ده‌سه‌ڵاتگرتنه‌ده‌ستی ئۆپۆزسیۆن له‌دوای ئه‌م ده‌سه‌ڵاتدارێتییه‌وه‌ ده‌بێته‌ کاره‌سات و فلیمه‌که‌ له‌سه‌ره‌وه‌ ده‌ستپێده‌کاته‌وه‌. ئه‌وه‌ی گرنگه‌ له‌ دوای نه‌مانی ترسه‌وه‌، له‌دوای تێکشکاندی دیواری بێده‌نگی و له‌دوای ئیراده‌ به‌به‌رداهاتنه‌وه‌ی مرۆڤی کورد، ئه‌وه‌یه‌ که‌ جارێکیتر ڕێگه‌ نه‌درێت تاکه‌ حیزبێک، ده‌سته‌ حیزبێک خۆی بکاته‌ پێشه‌نگ و دیسانه‌وه‌ ئازادییه‌کان پێشێلبکاته‌وه‌. ئازادی کۆمه‌ڵگا، ئیراده‌ی ئازدی تاک به‌تاک، ده‌بێت ببێت به‌ به‌ردی بناغه‌ی ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌ی که‌ سبه‌ینێی نه‌وه‌کانمان ده‌ستنیشاده‌کات.

ئه‌قڵیه‌تی ده‌سه‌ڵات

2011-07-21T14:08:00.000-07:00

ئه‌قڵیه‌تی ده‌سه‌ڵات

21.07.2011

ده‌سه‌ڵات و دۆڕاندن/ ئه‌قڵیه‌تی به‌رگریی

ئه‌قڵیه‌تی خام و ئه‌قڵیه‌تی پێگه‌شتوو

ئه‌قڵی خام یاخود ئه‌وه‌ی به‌ غه‌ریزه‌ ناوده‌برێت، نزمترین ئاستی ئه‌قڵه‌ که‌ وه‌زیفه‌کانی له‌ پارێزگاریکردنی هه‌ڵگره‌که‌ی تێناپه‌ڕێت. ئه‌قڵ ئه‌گه‌ر په‌روه‌رده‌ نه‌کرێت له‌و ئاسته‌ی خۆیدا قوڵده‌بێته‌وه‌ و ته‌نها به‌رده‌می خۆی ده‌بینێت. ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ مه‌ترسیدارترین ئه‌قڵ بێت، به‌ تایبه‌تی له‌سه‌رده‌می نوێدا، چونکه‌ گه‌وره‌بوون به‌و ئه‌قڵه‌وه‌ هه‌موو ئه‌زمونێک، زانیارییه‌ک ده‌رخواردی به‌روپێشچوونی خۆی ده‌دات، یاخود له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیدا ده‌یخاته‌گه‌ڕ. هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی/ که‌سانه‌ی ده‌که‌ونه‌ سه‌رڕێی، ده‌شێت بوارێکی به‌کارهێنانی بۆ ئه‌م تیابێت.

ئه‌م ئه‌قڵه‌ ئه‌گه‌ر هیچ که‌سێک، چوارده‌ورێک، کۆمه‌ڵگایه‌ک نه‌بێت په‌روه‌رده‌یبکات، خۆی خۆی په‌روه‌رده‌ ده‌کات به‌وه‌ی که‌ ته‌نها خۆیه‌تی. خۆی ناوه‌ندی ژیانه‌، ناوه‌ندی کۆمه‌ڵگایه‌، ناوه‌ندی جیهانه‌. ئه‌قڵی خام ناتوانێت که‌سی تر له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆی قبوڵ بکات، وه‌ک ئه‌وه‌ وایه‌ له‌ خۆیدا جام بووبێت/ داخرابێت.

ئه‌و ئه‌قڵه‌ یا ده‌بێته‌ فه‌رمانده‌رکه‌ر یا ده‌بێته‌ فه‌رمانبه‌ر به‌ ڕێژه‌ی زۆر و که‌م به‌پێی هه‌لومه‌رجه‌کان ده‌گۆڕێت. به‌و واتایه‌ی که‌ هه‌ردوو سیفه‌ته‌که‌ له‌ خۆیدا هه‌ڵده‌گرێت و به‌پێی بارودۆخه‌کان ئاڵوگۆڕده‌کات. ئه‌گه‌ر هه‌لی به‌رده‌می بۆ فه‌رمانده‌رکردن بگونجێت نکوڵی لێناکات و ئه‌گه‌ر له‌خۆی گه‌وره‌تر هاته‌ به‌رده‌می، ئاماده‌یه‌ فه‌رمانبه‌ربێت و فه‌رمایشته‌کان جێبه‌جێ بکات. ‌جه‌للاد و قوربانی دوو دیوی ئه‌م ئه‌قڵه‌ن.

به‌ تێپه‌ڕبوون له‌م ئه‌قڵه‌ ده‌که‌وینه‌ ئاستێکه‌وه‌ له‌سه‌روی ئه‌و غه‌ریزه‌یه‌وه‌، یاخود ئه‌و ئه‌قڵه‌ سه‌ره‌تاییه‌وه‌ و پێده‌نێنه‌ ناو کۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی که‌ له‌سه‌ر بنه‌مای په‌یوه‌ستبوونه‌وه‌ و په‌یوه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تی داده‌مه‌زرێت. ده‌گه‌ین به‌ ئه‌قڵێک به‌ناوی ئه‌قڵی به‌ڕێوه‌بردنه‌وه‌، ئه‌و ئه‌قڵه‌ی خۆی له‌ ڕێکخستن و جێبه‌جێکردنی ئه‌رکه‌کاندا خۆی له‌گه‌ڵ ئه‌وانی تردا ده‌بینێته‌وه‌. ئه‌قڵێک که‌ گشتگیره‌ و جێگه‌ی زۆربه‌ی تیا ده‌بێته‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بناغه‌یه‌ی ژیانی هه‌مووان به‌یه‌که‌وه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ و تاڵی و شیرینی، پێکه‌وه‌ هه‌موومان ده‌گرێته‌وه‌.

بۆ گه‌شتن به‌ ئاستی ئه‌قڵی به‌ڕێوه‌بردن، پێویستمان به‌ په‌روه‌رده‌ هه‌یه‌، به‌ فه‌زای ئازاد هه‌یه‌ که‌ مرۆڤ هه‌ر له‌ منداڵیه‌وه‌ بتوانێت گه‌شه‌ به‌ به‌هره‌کانی خۆی بدات و له‌ په‌یوه‌ستبوونه‌وه‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تیدا، له‌ به‌ریه‌ککه‌وتن له‌گه‌ڵ ئه‌وانی تردا بتوانێت ببێته‌ خاوه‌نی ئه‌و گۆش و هۆشه‌ که‌ ئه‌وانی تریش وه‌کو ئه‌ون و مافی ته‌واوی ژیانیان هه‌یه‌ و هه‌رکه‌س به‌پێی تواناکانی خۆی مافی به‌شداربوونی کۆمه‌ڵگا و بازاڕی کار و په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانی له‌به‌رده‌ستدایه‌.

ئه‌وه‌ی که‌ پێی ده‌وترێت ئه‌قڵانیه‌ت، له‌سه‌ر بنچینه‌ی ئه‌و ئه‌قڵه‌وه‌ پێکهاتووه‌. ئه‌قڵێک که‌ جێگای ئه‌وی تری تێدا ده‌بێته‌وه‌ و ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌کان له‌ ئاستی هێزی فیزیاویه‌وه‌ ده‌گۆڕدرێته‌ سه‌ر هێز و توانای ئه‌قڵیی.

کاتێک ئه‌قڵیه‌تی زۆربه‌ی زۆری کۆمه‌ڵگا له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌قڵی خام پێکدێت، تێهه‌ڵکێشه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیه‌کان ته‌نها یه‌ک بوار له‌به‌رده‌م هاووڵاتیاندا ده‌هێڵێته‌وه‌‌، ئه‌ویش یا سه‌ر به‌ ده‌سه‌ڵاتیت یاخود ژێرده‌سه‌ڵات که‌وتوویت، یا جه‌لادیت یا بویته‌ قوربانی، بواری سێیه‌م بوونی نیه‌.

ئه‌وه‌ی که‌ هه‌موو بونه‌وه‌ره‌کان له‌ هه‌وڵی ده‌سه‌ڵات و هه‌ڵکشاندان به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌، میکانیزمی کۆمه‌ڵگا به‌و ئاڕاسته‌یه‌دا ده‌ستنیشانی ده‌کات و له‌ ده‌ره‌وه‌ی بیرکردنه‌وه‌ی تاکه‌وه‌یه‌. واته‌ ئه‌وه‌ی ده‌ستی له‌ ئه‌ڵقه‌یه‌کی ده‌سه‌ڵات گیر بوو، نایه‌وێت ده‌ستی لێبه‌ربدات، چونکه‌ خۆهه‌ڵواسین به‌ پاپۆڕی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ حه‌قی به‌شداربوون له‌ ژیاندا مسۆگه‌ر ده‌کات، حه‌قی به‌زیندوێتی مانه‌وه‌. ده‌سه‌ڵات له‌ بارودۆخێکی له‌و شێوه‌یه‌دا له‌ به‌له‌می ڕزگارکه‌ر ده‌چێت ئه‌وه‌ی بتوانێت ده‌ستی پێوه‌بگرێت یاخود سه‌رکه‌وێته‌ سه‌ره‌وه‌، ئه‌وا به‌ دڵنیایه‌وه‌ له‌ مردن ڕزگاری بووه‌. واته‌ ئه‌قڵیه‌تی ده‌سه‌ڵات ته‌نها ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستان خاوه‌نی نین، به‌ڵکو ئه‌قڵیه‌تێکه‌ هه‌موو کۆمه‌ڵگا به‌شداره‌ تیایدا و هه‌مووان هه‌ڵگری هه‌مان ئه‌قڵیه‌تن به‌ ڕێژه‌ی که‌موزۆر و به‌پێی پێگه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانیان. که‌ ده‌وترێت ئێمه‌ هه‌موومان دیکتاتۆرین، مه‌به‌ست له‌وه‌یه‌ هه‌موومان هه‌ڵگری تۆوی دکتاتۆریه‌تین، چونکه‌ له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کدا گه‌وره‌بووین که‌ نه‌یهێشتووه‌ هیچ ئه‌قڵێک جگه‌ له‌ ئه‌قڵی خام په‌روه‌رده‌بێت.

کۆمه‌ڵگا به‌ گشتی له‌ په‌یژه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارێتی ده‌چێت له‌سه‌ر حه‌وزێکی ئاگر، ئه‌وه‌ی ده‌ست به‌ پله‌ی یه‌که‌میشه‌وه‌ بگرێت له‌ سوتاندن ڕزگاری بوه‌، ئه‌وانه‌ی ده‌توانن چه‌ند پله‌یه‌ک سه‌رکه‌ون، ژیانیان مسۆگه‌رتره‌ و ترسی مردنیان که‌متربۆته‌وه‌، ئه‌وانه‌ی له‌سه‌ری سه‌ره‌وه‌ن، ده‌توانن هه‌میشه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی خواره‌وه‌ی خۆیان بکه‌ن که‌ ده‌یانخه‌نه‌ حه‌وزه‌ ئاگره‌که‌وه‌.

هیچ که‌سێک به‌ ئاره‌زوی خۆی جێپێی خۆی به‌رنادات بۆ یه‌کێکی تر. به‌ شێوه‌یه‌ک ژیان به‌ ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ گرێدراوه که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات ژیان ته‌نها موجازه‌فه‌یه‌کی نائومێدییه‌ و هه‌موو ساتێک له‌ مه‌ترسی له‌ ناوچوندایه‌. مرۆڤ بێکه‌س و بێ پشتوپه‌نایه‌ و که‌س له‌سه‌ری هه‌ڵناداتێ، که‌س به‌سه‌ری ناکاته‌وه‌، که‌س ده‌ستی یارمه‌تی بۆ درێژناکات، ته‌نیا و ته‌نیایه‌، داماڵڕاو له‌ هه‌موو حه‌ق و ئیمتیازێک، هیچ که‌س حسابی هیچی بۆ ناکات. ته‌نها هیمه‌تی خۆیه‌تی ئه‌گه‌ر بیه‌وێت له‌ ژیاندا به‌رده‌وام بێت و کۆڵنه‌دات.

ئه‌گه‌ر مرۆڤ له‌ ده‌وڵه‌ته‌ ڕۆژئاوایه‌کاندا ته‌نها ژماره‌یه‌ک بێت، ئه‌وا له‌ کۆمه‌ڵگاکانی ئێمه‌وماناندا ئه‌وکاته‌ حسابی بۆ ده‌کرێت که‌ ده‌ستی گه‌شتبێته‌ په‌یژه‌ی ده‌سه‌ڵات.‌‌ ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستان له‌ توانایاندا نیه‌ واز له‌ ده‌سه‌ڵاته‌کانیان بهێنن، چونکه‌ هیچ پێگه‌یه‌کی تر نیه‌ که‌ بیانگرێته‌خۆ. هه‌ربۆیه‌ هه‌تا ده‌توانن به‌رگری له‌ ده‌سه‌ڵاته‌که‌یان ده‌که‌ن و هه‌موو ئه‌وانی تریش چاویان بڕیوه‌ته‌ ئه‌و پێگه‌یه‌. کێشه‌که‌ له‌ ئه‌حمه‌د و مه‌حوددا نیه‌، به‌ڵکو له‌ کۆی کۆمه‌ڵگادایه‌ و ده‌بێت سه‌رله‌به‌ری بگۆڕدرێت به‌وه‌ی که‌ ئه‌قڵ وه‌ک قۆناغی یه‌که‌م بکه‌وێته‌ کار و بتوانێت به‌بێ جیاوازی کۆمه‌ڵگا له‌ ئامێزبگرێت. ئه‌وسا جیاوازیه‌کانی تر له‌ڕێگه‌ی گفتوگۆوه‌ بخرێته‌ به‌ر باس و لێکۆڵینه‌وه‌.

کایه‌ی ده‌سه‌ڵات وه‌ک کایه‌ی موگناتیس وایه‌ و بارگه‌ی پۆزه‌تیف و نێگه‌تیف هه‌ڵده‌گرێت. ئێمه‌ هه‌موومان، له‌هه‌ر جێگه‌یه‌کی جیهاندا بین، خۆمان له‌ کایه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارێتیدا ده‌بینینه‌وه‌. هیچ که‌سێک له‌ کایه‌ی ده‌سه‌ڵاتداریتی به‌ده‌ر نیه‌، ئه‌وه‌ی مه‌به‌سته‌ ئایا له‌ چ کایه‌یه‌کی ده‌سه‌ڵاتدارێتیدا ده‌توانین وه‌ک مرۆڤ هه‌ناسه‌ بده‌ین و جێگه‌مان بێته‌وه.

هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێک چه‌قی قورسایی هه‌یه‌، چه‌قی قورسایی ده‌سه‌ڵات هێزی ڕاکێشان و پاڵپێوه‌نانی هه‌یه، لێکچووی خۆی ڕاده‌کێشێت و نه‌یاری خۆی دورده‌خاته‌وه‌. ئه‌گه‌ر ناوه‌رۆکی ده‌سه‌ڵات پۆزه‌تیڤ بێت، هه‌موو ئه‌و هێز و توانا پۆزه‌تیڤانه‌ی کۆمه‌ڵگا به‌ ده‌وری خۆیدا ڕاده‌کێشێت و له‌ خۆی کۆده‌کاته‌وه‌ و نێگه‌تیڤه‌کانیش له‌ خۆی دورده‌خاته‌وه‌، یاخود که‌ناریان ده‌خات. به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ ئه‌گه‌ر چه‌قی ده‌سه‌ڵات نێگه‌تیڤ بێت، ئه‌وا ته‌نها نێگه‌تیڤه‌کان به‌ره‌و خۆی ڕاده‌کێشێت و پۆزه‌تیڤه‌کانیش به‌ره‌و ده‌ره‌وه‌ پاڵپێوه‌ده‌نێت. هه‌ڵبه‌ته‌ هیچ ده‌سه‌ڵاتێک نیه‌ له‌ سه‌دا سه‌د پۆزه‌تیڤ یاخود نێگه‌تیڤ بێت، به‌ڵکو هه‌میشه‌ ڕێژه‌یه‌کی که‌م له‌ بارگه‌ی به‌رامبه‌ر جێگه‌ی خۆی له‌ ده‌سه‌ڵاتدا ده‌کاته‌وه‌. هه‌میشه‌ کۆمه‌ڵێک خه‌ڵکی باش له‌ژێر سایه‌ی ده‌سه‌ڵاتێکی دیکتاتۆردا‌ جێگه‌ی خۆی ده‌کاته‌وه و ده‌توانێت سنورێک بۆ ده‌ستدرێژیه‌کانی ده‌سه‌ڵات دابنێت، به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ هه‌میشه‌ کۆمه‌ڵێک مشه‌خۆر بواری دزی و تاڵانی، یاخود تاوانکردن له‌ سیسته‌مێکی دیموکراتیدا ده‌دۆزنه‌وه‌ و خراپبه‌کاریده‌هێنن.

ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ ئه‌قڵیه‌تی ده‌سه‌ڵاتدار له‌ کۆمه‌‌ڵگایه‌کی وه‌ک ئه‌وه‌ی ئێمه‌دا که‌ سه‌رتاپای له‌ سه‌ر ئه‌قڵیه‌تی سه‌ره‌تایی، یاخود خام پێکهاتووه‌، ئه‌وا ده‌زانین که‌ مه‌فهومی ده‌سه‌ڵات نه‌ک هه‌ر بۆ هاووڵاتی ئاسایی ڕوننه‌بۆته‌وه‌، به‌ڵکو له‌لای ده‌سه‌ڵاتدارانیش مه‌فهومێکی ون و نادیاره‌. ئه‌وه‌ی پیاده‌ی ده‌که‌ن کتومت ئه‌حکامه‌کانی ئه‌قڵی خامه‌، که‌ وه‌ک وتمان ئه‌قڵێکی نه‌زۆکه‌ و ته‌نها خاوه‌نه‌که‌ی ده‌ناسێت.

کاتێک که‌ ده‌سه‌ڵاتێکی به‌رفراوان ده‌که‌وێته‌ ژێر ڕکێفی ئه‌و ئه‌قڵه‌وه‌، ئه‌و که‌سایه‌تیه‌ سروشتیه‌ به‌ شێوه‌یه‌ک فویتێده‌کرێت که‌ سه‌دان جار له‌ قه‌باره‌ی خۆی گه‌وره‌تر ده‌نوێنێت، به‌ شێوه‌یه‌ک که‌ له‌ ئه‌نجامدا خۆشی باوه‌ڕ ده‌هێنێت که‌ ئه‌وه‌نده‌ گه‌وره‌یه‌ و دابه‌زینی یه‌کێکه‌ له‌ مه‌حاڵه‌کانی دونیا. له‌ به‌رامبه‌ریشدا ئه‌وانه‌ی که‌ که‌وتونه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، که‌ زۆربه‌ی میلله‌ت ده‌گرێته‌وه‌‌، بچوکده‌بنه‌وه به‌شێوه‌یه‌ک که‌ نه‌ک هه‌ر هیچ ڕیزێکیان لێناگیردرێت، به‌ڵکو هیچ حسابێکیان بۆ ناکرێت که‌ سه‌ر به‌ ڕه‌گه‌زی مرۆڤن.

ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستانی ئێمه‌ له‌و ئه‌قڵیه‌ته‌ به‌ده‌ر نین و میلله‌تی ئێمه‌ له‌و گێژاوی ده‌سه‌ڵاته‌دا خۆی ده‌بینێته‌وه‌ و هیچ مه‌فهومێکی لا ڕون نیه‌. نه‌ ده‌سه‌ڵاتدار، نه‌ میلله‌ت ناتوانێت سنوری ده‌ستپێکردن و ده‌ستپیاڕاگه‌شتنی ده‌سه‌ڵات بدۆزێته‌وه‌ و دیاریبکات. نه‌ سنورێک هه‌یه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتدارێتی، نه‌ سنورێک هه‌یه‌ بۆ ژیانی مه‌ده‌نی. له‌ هه‌موو سات و جێگه‌یه‌کدا ده‌سه‌ڵات ده‌توانێت هه‌ڕه‌شه‌ی مردن به‌سه‌ر هه‌موواندا به‌بێ جیاوازی دابارێنێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی ته‌نانه‌ت خۆشی بتوانێت سنوری ده‌ستدرێژیه‌کانی خۆی دیاریبکات.

ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ چاره‌سه‌ریان نیه‌، هیچ ئاغایه‌ک ڕێگه‌ به‌ نۆکه‌ره‌که‌ی خۆی نادات قسه‌ له‌ قسه‌یدا بکات، هیچ پاشایه‌ک خزمه‌تکاره‌که‌ی ناخاته‌ سه‌ر خوانه‌که‌ی.

چاره‌سه‌ری ئه‌و کۆمه‌ڵگایانه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ ده‌خولقێنێت، ته‌نها ئازادییه‌، ته‌نها له‌ ئازادیدا ده‌توانرێت مرۆڤه‌کان له‌ ته‌ڵه‌ی ده‌سه‌ڵات ببنه‌وه‌ و ژیانێکی ئاسایی پێکه‌وه‌ بنێن. له‌ ئازادیدا بونه‌وه‌ره‌کان ده‌بنه‌وه‌ به‌ مرۆڤ و له‌ ئازادیدا ئه‌قڵ ده‌توانێت گفتوگۆ بکات و گوێ له‌یه‌کتری بگیردرێت. ته‌نها له‌ ئازادیدایه‌ که‌ ده‌توانرێت ئه‌وی تر قبوڵبکریت وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ هه‌یه‌ و هه‌مان مافی ژیانی ئه‌وانی تری هه‌یه‌. له‌ ئازادیدا مرۆڤ خۆی ده‌ناسێته‌وه‌ و به‌و پێیه‌ش ئه‌وی تریش ده‌ناسێته‌وه‌.

پرسیاره‌که‌ ڕه‌نگه‌ لێره‌دا بێت چۆن به‌و ئازادییه‌ ده‌گه‌ین؟ له‌ کاتێکدا ده‌زانین ده‌سه‌ڵات و ژێرده‌سته‌ی ده‌سه‌ڵات پێکه‌وه‌ قوربانی ئه‌قڵیه‌تێکن که‌ ده‌بێت پێکه‌وه‌ ڕاماڵدرێن، ده‌نا هه‌مان ده‌سه‌ڵات له‌به‌رگێکی نوێدا دیسان له‌دایک ده‌بێته‌وه. ڕاماڵینی ئه‌و ئه‌قڵیه‌ته‌ و گه‌شتن به‌ ئازادی سه‌رتاسه‌ری و دامه‌زراندنی سیسته‌مێکی ئه‌قڵانی که‌ هه‌موو ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵگا به‌شداربن له‌ خۆشی و ناخۆشی ژیاندا، به‌ به‌رپاکردنی شۆڕشێک، شۆڕشێکی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌ئه‌نجام ده‌گه‌یه‌نرێت. ئه‌مڕۆش که‌م که‌س هه‌یه‌ نه‌زانێت شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تی چیه‌ و چۆن به‌سه‌رکه‌وتن ده‌گه‌یه‌نرێت و چۆن مه‌فهومی ده‌سه‌ڵات و ده‌سه‌ڵاتدارێتی بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ ده‌گۆڕێت.

کاتی ئه‌وه‌ هاتوه‌ "ئه‌نجومه‌نی ڕاوێژکاری شۆڕشی کوردستان" دابمه‌زرێت

2011-07-13T04:01:00.000-07:00

کاتی ئه‌وه‌ هاتوه‌ "ئه‌نجومه‌نی ڕاوێژکاری شۆڕشی کوردستان" دابمه‌زرێت

13.07.2011

ئه‌گه‌ر میلله‌تێک بیه‌وێت بژی، ده‌بێت چاره‌نوسی خۆی بگرێته‌ ده‌ست. میلله‌تی کورد هه‌تا ئێستا نه‌یویستوه‌ سه‌ربه‌ست بژی و چاره‌نوسی خۆی به‌ده‌ست خۆیه‌وه‌ بێت، هه‌ربۆیه‌ هه‌تا ئێستا به‌م به‌ناو فه‌رمانڕه‌وایه‌تیه کوردیه‌ی کوردستانی ئێراقیشه‌وه‌، ژێرده‌سته‌یه‌ و نه‌بۆته‌ خاوه‌نی ئیراده‌ی ژیان. ئه‌مڕۆ پاڵه‌په‌ستۆی ئه‌و چاره‌نوسه‌ له‌سه‌ر هه‌ر تاکێکی ئه‌م کۆمه‌ڵگایه‌ دروست بووه‌ و چاوه‌ڕێی جڵه‌وگرتنه‌ده‌ست ده‌کات. ئه‌مڕۆ ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ زیوینیه‌یه که‌ کوردیش ده‌توانێت وه‌ک میلله‌تێکی سه‌ربه‌ست و سه‌ربه‌خۆ بژی، به‌بێ ئه‌وه‌ی میلله‌تێکی تر، تاقمێک، بنه‌ماڵه‌یه‌ک ئیراده‌ی ژیانی زه‌وتکات و وه‌ک بێگیانێک مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا بکات.

پێداویستی شۆڕش، پێداویستی دامه‌زراندنی ده‌سه‌ڵاتێکی دادپه‌روه‌ره‌ و هه‌لومه‌رجی ناوچه‌یی و جیهانی ئاماده‌یه‌ و ئه‌وه‌ی که‌ ماوه‌ته‌وه‌ گوڕوتینی میلله‌ته‌ کڵپه‌ بکات و گڕبسێنێت و داگیرسێت و جڵه‌وی چاره‌نوسی خۆی بگرێته‌ ده‌ست.

هه‌موو شۆڕشێک پێویستی به‌ ڕێکخستن و ڕێنمایی هه‌یه، بۆ هه‌ڵبژاردنی باشترین هه‌لی گونجاو له‌کاتی گونجاودا. کورد له‌ هه‌موو میلله‌تێکی تر زیاتر پێویستی به‌ ڕێنمایی هه‌یه‌ بۆئه‌وه‌ی له‌م گێژاو و گێره‌شێوێنیه‌ی ئێستا ده‌ریبهێنێت و چاوساغیه‌کی بکات. له‌وه‌ته‌ی کورد هه‌یه‌ چه‌واشه‌ ده‌کرێت‌، نه‌ک هه‌ر له‌به‌ره‌ی دوژمنانه‌وه‌، به‌ڵکو له‌لایه‌ن سه‌رکرده‌ و بزوتنه‌ کورده‌واریه‌کانی خۆشمانه‌وه‌.

پێداویستی دامه‌زراندنی ئه‌نجومه‌نێک بۆ ڕاوێژکاری شۆڕشی ئه‌م جاره‌ی کوردستان، بۆ دورخستنه‌وه‌ی شۆڕشه‌ له‌ هه‌موو به‌لاڕێبردنێک و پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌ باڵاکانی میلله‌تی کورده‌ که‌ هیچ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ک نه‌که‌وێته‌ سه‌رویه‌وه. له‌هه‌مان کاتدا ده‌بێت ئیشی ئه‌وه‌ بێت هه‌لومه‌رجی تایبه‌تی ده‌سه‌ڵاتی کوردی شیبکاته‌وه‌ و شێوه‌ی گونجاوی ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌ی ده‌ستنیشان بکات، به‌پێی تایبه‌تمه‌ندێتی کۆمه‌ڵگای کوردیی و پێکهاته‌ی ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی.

شۆڕشی میسر نمونه‌یی بوو له‌ ناوچه‌که‌دا، ده‌توانرێت گه‌لێک ده‌رسی لێوه‌ربگیردرێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی لاسایبکرێته‌وه‌ یاخود هه‌وڵی ئه‌وه‌ بدرێت که‌ کتومت وه‌ک ئه‌وان ڕاپه‌ڕین ئه‌نجام بدرێت.

ئه‌نجومه‌نی ڕاوێژکاری ده‌توانێت توانا په‌رتوبڵاوه‌کانی میلله‌تی کورد له‌ژێر چه‌ترێکدا کۆبکاته‌وه‌ و به‌یه‌کتریان بناسێنێته‌وه‌، به‌وه‌ی که‌ ڕه‌وه‌ندێکی زۆری په‌نابه‌ری کورد له‌ ڕۆژئاوادا ده‌ژی و خاوه‌نی چه‌ندین به‌هره‌ی جیاوازن و ده‌شێت له‌ دواڕۆژدا به‌ردی بناغه‌ی دامه‌زراندنی کۆمه‌ڵگایه‌کی شارستانی هاوچه‌رخ بن له‌ کوردستاندا.

که‌م کورد هه‌یه‌ له‌ ڕۆژئاوادا هه‌ست به‌ به‌رپرسیارێتی به‌رامبه‌ر به‌ میلله‌ته‌که‌ی نه‌کات و نه‌یه‌وێت ڕۆژێ له‌ ڕۆژان بگه‌ڕێته‌وه‌ زێدی باووباپیری، ئه‌وه‌ی که‌ سه‌رمایه‌یه‌کی گه‌وره‌یه‌ و ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستانی ئه‌مڕۆی کوردستان به‌هیچ شێوه‌یه‌ک نایانه‌وێت ڕو له‌ کوردستان بکه‌نه‌وه‌، چونکه‌ ئه‌وانه‌ی هه‌نده‌ران فێری ده‌نگی ئازاد بوون و له‌ دیموکراتیه‌ت شتێک فێربوون.

ئه‌نجومه‌نی ڕاوێژکاری شۆڕشی کوردستان پێداویستییه‌کی هه‌نوکه‌ییه‌ و هیوادارم له‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی که‌ هه‌ست به‌ به‌رپرسیارێتی ده‌که‌ن ئاوڕێکی جددی لێبده‌نه‌وه‌ و له‌ هه‌وڵی دامه‌زراندنی ئه‌نجومه‌نێکی له‌و جۆره‌دا بن.